Yêu cầu mới được đặt ra bởi thị trường

Là một trong những mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, cà phê Lâm Đồng đang đứng trước yêu cầu nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm. Bên cạnh giá cả và khả năng cung ứng, nguồn gốc nguyên liệu, tính hợp pháp của quá trình sản xuất và mức độ đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng có ý nghĩa đối với hoạt động xuất khẩu.

Liên minh châu Âu (EU) đã siết chặt các yêu cầu về bảo vệ môi trường đối với những mặt hàng nhập khẩu, trong đó có cà phê, thông qua Quy định chống mất rừng (EUDR).

Quy định này yêu cầu doanh nghiệp chứng minh sản phẩm không có nguồn gốc từ đất bị phá rừng sau năm 2020, đồng thời bảo đảm tính hợp pháp và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Điều này đặt ra yêu cầu đối với ngành cà phê Việt Nam phải tăng cường quản lý vùng trồng, minh bạch thông tin sản xuất và điều chỉnh phương thức canh tác để đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường.

Diện tích trồng Cà Phê của Lâm Đồng lên đến hàng trăm nghìn ha.

Những yêu cầu này khiến hoạt động sản xuất cà phê không còn chỉ dừng ở khâu chăm sóc, thu hoạch và sơ chế. Doanh nghiệp, người dân cần có thông tin đủ tin cậy về vị trí vùng trồng, tình trạng sử dụng đất và nguồn gốc nguyên liệu để phục vụ quá trình xác minh trong chuỗi cung ứng. Vì vậy, quản lý dữ liệu vùng trồng đang trở thành một phần quan trọng trong quá trình chuẩn bị đáp ứng tiêu chuẩn thị trường.

Nhiều doanh nghiệp thu mua, xuất nhập khẩu cà phê ở phường Bảo Lộc, tỉnh Lâm Đồng cho biết, ngay sau khi quy định chống mất rừng của EU được phổ biến, doanh nghiệp đã chủ động rà soát toàn bộ vùng nguyên liệu, đồng thời triển khai nhiều giải pháp để đáp ứng các yêu cầu mới từ thị trường châu Âu.

Tuy nhiên, thực tế sản xuất đặt ra không ít thách thức khi phần lớn diện tích cà phê của nông dân là nhỏ lẻ, trồng xen nhiều loại cây, khiến chi phí và công sức cho việc đăng ký mã số vùng trồng, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc cần nhiều thời gian và chi phí.

Doanh nghiệp rất cần sự hỗ trợ mạnh mẽ hơn từ cơ quan quản lý nhà nước, nhất là trong việc hướng dẫn thống nhất về thủ tục, dữ liệu rừng và cơ chế xác nhận tuân thủ EUDR, nhằm giảm bớt rủi ro và chi phí cho doanh nghiệp và nông dân.

Theo lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường Lâm Đồng, đây là lúc ngành cà phê phải rời bỏ cách phát triển “rộng về lượng, hẹp về chất”, chuyển sang sản xuất theo chiều sâu, lấy chất lượng và tính bền vững làm nền tảng.

Cuối tháng 8 - 2026, Sở Nông nghiệp và Môi trường Lâm Đồng phối hợp Tổ chức Phát triển Hà Lan SNV và Viện Nghiên cứu quản lý phát triển bền vững (MSD) tổ chức họp kỹ thuật dự án “Nâng cao giá trị và phát triển bền vững ngành cà phê Việt Nam” (SCE), triển khai trong giai đoạn 2026 - 2029.

Dự án hướng đến hỗ trợ 65 doanh nghiệp, hợp tác xã và tổ chức xã hội tại Lâm Đồng và Sơn La; xây dựng Trung tâm Tài nguyên ESG (môi trường – xã hội và quản trị) trực tuyến, tổ chức 12 diễn đàn đa bên và các hoạt động kết nối đầu tư. ESG gồm các tiêu chí về môi trường, xã hội và quản trị, đang trở thành một phần quan trọng trong “luật chơi” của thị trường quốc tế.

Với ngành cà phê, việc đáp ứng ESG không chỉ giúp duy trì thị trường xuất khẩu mà còn mở ra cơ hội tiếp cận các nguồn vốn xanh và phân khúc có giá trị gia tăng.

Lâm Đồng có diện tích Cà phê chất lượng nhất cả nước.

Không chỉ tìm đầu ra, mà phải giữ được thị trường

Yêu cầu của thị trường không chỉ ảnh hưởng đến cách tổ chức sản xuất mà còn tác động đến chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp. Bên cạnh những thị trường đặt ra yêu cầu cao về môi trường và truy xuất nguồn gốc như EU, các thị trường châu Á cũng mở ra cơ hội tiêu thụ cà phê nhân Việt Nam nhờ nhu cầu nhập khẩu phục vụ chế biến.

Vì vậy, lựa chọn thị trường không nên chỉ dựa vào quy mô nhập khẩu hay mức độ thuận lợi trong giao thương. Doanh nghiệp cần cân nhắc nhu cầu của khách hàng, khả năng cạnh tranh về giá, tiêu chuẩn kỹ thuật và chi phí đáp ứng các yêu cầu liên quan.

Với những thị trường đã có quan hệ thương mại, việc duy trì chất lượng và nguồn cung ổn định là cơ sở để củng cố hợp tác. Trong khi đó, tiếp cận thị trường mới đòi hỏi doanh nghiệp tìm hiểu kỹ phân khúc tiêu thụ và phát triển sản phẩm phù hợp.

Bên cạnh xuất khẩu cà phê nhân, nâng tỷ trọng sản phẩm chế biến cũng là một hướng đi để gia tăng giá trị hàng hóa. Tuy nhiên, đây không phải giải pháp có thể áp dụng giống nhau cho mọi doanh nghiệp.

Việc đầu tư công nghệ, nhân lực và hệ thống quản lý cần gắn với nhu cầu thực tế của từng thị trường, khả năng tiêu thụ sản phẩm và nguồn lực của doanh nghiệp. Nếu thiếu nghiên cứu thị trường, chi phí đầu tư có thể tăng mà chưa bảo đảm đầu ra tương xứng.

Liên kết từ vùng trồng để giữ vững thị trường

Những yêu cầu từ thị trường cuối cùng đều tác động trở lại vùng nguyên liệu. Để bảo đảm chất lượng đồng đều và truy xuất được nguồn gốc, doanh nghiệp cần phối hợp với hợp tác xã và người trồng trong việc quản lý dữ liệu, hướng dẫn quy trình canh tác và kiểm soát chất lượng sau thu hoạch.

Việc tổ chức sản xuất theo những yêu cầu thống nhất cũng giúp quá trình tập hợp, phân loại và cung ứng nguyên liệu thuận lợi hơn.

Lãnh đạo Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Lâm Đồng cho biết, những thay đổi đang thể hiện rõ tại các vườn cà phê. Nếu trước đây việc sử dụng thuốc trừ cỏ còn phổ biến thì hiện nay nhiều nông hộ đã chuyển sang dùng máy phát cỏ, giữ lại thảm thực vật tự nhiên nhằm bảo vệ độ ẩm và hệ sinh thái đất.

Việc giảm phân bón hóa học, vốn được đánh giá là nguồn phát thải lớn trong canh tác cà phê, đồng thời tăng sử dụng phân bón vi sinh giúp nông dân giảm chi phí đầu vào, cải thiện hiệu quả sản xuất và giảm dấu chân carbon trên từng hạt cà phê.Thay đổi phương thức sản xuất vì thế không chỉ nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn xuất khẩu mà còn trực tiếp tác động đến bài toán lợi nhuận của người trồng.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng lớn, lợi thế về nguồn cung là điều kiện quan trọng nhưng chưa đủ để duy trì vị thế trên thị trường quốc tế. Khả năng đáp ứng tiêu chuẩn, quản lý minh bạch nguồn nguyên liệu và tổ chức chuỗi cung ứng ổn định mới tạo cơ sở cho quan hệ thương mại lâu dài.

Vì vậy, chuyển đổi xanh cần gắn với chiến lược thị trường và sự liên kết từ vùng trồng, để những yêu cầu xuất khẩu không chỉ tạo thêm áp lực mà còn thúc đẩy ngành cà phê nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm.