Một chương trình, một cơ chế, một đầu mối

Sáng 14/8, thảo luận về chủ trương tích hợp 4 CTMTQG thành một chương trình duy nhất, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cùng các lãnh đạo Quốc hội thống nhất cao với định hướng này, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu phải khắc phục tình trạng phân tán, chồng chéo nguồn lực.

Điểm đáng chú ý là việc tích hợp không được thực hiện theo cách “cộng gộp cơ học” các chương trình hiện hành.

Đây phải là cơ hội để đổi mới căn bản phương thức quản lý, qua đó giảm thủ tục, giảm đầu mối và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực Nhà nước.

Phân tích những nguyên nhân dẫn đến ách tắc trong quá trình triển khai thời gian qua, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chỉ rõ một trong những vấn đề lớn là tình trạng có quá nhiều đầu mối quản lý.

Cùng một nội dung công việc nhưng địa phương có thể phải tiếp nhận hướng dẫn từ nhiều Bộ khác nhau, dẫn tới tình trạng “một nội dung phải họp 4 lần”, thủ tục hành chính trở nên lòng vòng, mất thời gian.

Theo định hướng được đưa ra, mô hình quản lý mới cần chuyển mạnh từ cách làm Trung ương hướng dẫn, kiểm soát quá sâu từng công việc sang phân cấp, phân quyền mạnh hơn cho địa phương.

Tinh thần được nhấn mạnh là: “Địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.

Theo đó, Trung ương tập trung xác định mục tiêu đầu ra, tiêu chí, định mức và nguồn lực; địa phương được trao quyền chủ động tổ chức thực hiện phù hợp với điều kiện thực tế.

Cùng với việc phân cấp, vấn đề tổ chức bộ máy cũng được đặt ra theo hướng tinh gọn. Thay vì mỗi Bộ có một ban quản lý riêng, cần nghiên cứu một Văn phòng điều phối chung ở Trung ương và địa phương để hạn chế tình trạng nhiều đầu mối cùng quản lý một nguồn lực.

Đáng chú ý, Hội đồng Nhân dân cấp tỉnh được định hướng trao quyền chủ động hơn trong việc điều hòa nguồn vốn giữa các dự án thành phần khi cần thiết, thay vì mọi điều chỉnh đều phải quay lại xin ý kiến, thẩm định của các Bộ chuyên ngành.

Đây được xem là một trong những nội dung cốt lõi nhằm biến chủ trương tích hợp thành một cuộc cải cách thực chất về cơ chế quản lý.

“4 trong 1” để tránh thêm một tầng thủ tục

Đồng tình với định hướng trên, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định nhấn mạnh nguyên tắc “4 trong 1”, gồm: một chương trình, một mục tiêu, một cơ chế quản lý và một nguồn lực chung.

Theo quan điểm này, Quốc hội chỉ nên ban hành một Nghị quyết mới về chương trình tích hợp, đồng thời bãi bỏ hoàn toàn 4 Nghị quyết hiện hành.

Không nên để tồn tại song song một Nghị quyết mới với 4 Nghị quyết cũ, bởi điều đó có thể dẫn đến việc tiếp tục duy trì nhiều cơ chế khác nhau và đẩy khó khăn về phía cơ sở.

Những nội dung có tính chất tương đồng giữa các chương trình cũng cần được rà soát để tích hợp.

Các khoản chi như tập huấn, hội thảo, truyền thông... nếu đang được thực hiện ở nhiều chương trình khác nhau thì cần tính toán hợp nhất, tránh tình trạng cùng một mục tiêu nhưng tổ chức nhiều hoạt động, sử dụng nguồn lực riêng rẽ.

Bản chất của tích hợp, vì vậy, không chỉ nằm ở việc gộp tên gọi hay gom nguồn vốn.

Điều quan trọng là phải hình thành một cơ chế vận hành thống nhất, rõ trách nhiệm và giảm tối đa những tầng nấc trung gian.

Nếu chỉ “gộp” 4 chương trình nhưng vẫn giữ nguyên 4 cơ chế, 4 nhóm thủ tục và nhiều đầu mối quản lý thì mục tiêu cải cách sẽ khó đạt được. Một vấn đề khác được các đại biểu đặc biệt lưu ý là cơ cấu nguồn lực.

Dự kiến tổng ngân sách dành cho chương trình tích hợp khoảng 345.000 tỷ đồng, trong đó Chính phủ đề xuất cơ cấu 75% vốn đầu tư công và 25% vốn chi thường xuyên.

Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho rằng tỷ lệ 75% - 25% chỉ nên được xem là khung chung ở cấp quốc gia, không nên áp đặt cứng nhắc cho từng địa phương.

Thực tế, nhu cầu của mỗi địa phương không giống nhau. Đặc biệt, với những lĩnh vực trực tiếp liên quan đến con người như y tế, giáo dục, văn hóa, việc đầu tư xây dựng cơ sở vật chất chỉ là bước đầu.

Sau đầu tư, cần nguồn kinh phí thường xuyên để vận hành, bảo trì thiết bị, duy trì dịch vụ và đào tạo nhân lực.

Nếu chỉ chú trọng vốn đầu tư mà thiếu nguồn chi thường xuyên, nguy cơ phát sinh tình trạng công trình được xây dựng nhưng không đủ nguồn lực để vận hành là điều cần tính đến.

Nói cách khác, đầu tư phải bảo đảm cả “vỏ” và “ruột”, tránh tình trạng công trình hoàn thành nhưng không phát huy được hiệu quả do thiếu kinh phí hoạt động.

Trao quyền mạnh hơn cho địa phương cũng đặt ra yêu cầu không kém phần quan trọng: kiểm soát việc sử dụng nguồn lực và bảo đảm các mục tiêu của chương trình không bị lệch hướng.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng dẫn chứng, trong giai đoạn qua, dù đã có tới 45 văn bản quy phạm pháp luật và gần 200 văn bản hướng dẫn, nhưng tỷ lệ giải ngân đầu năm 2025 mới đạt 76,8%.

Con số này cho thấy việc ban hành nhiều quy định, hướng dẫn chưa đồng nghĩa với việc tháo gỡ được các điểm nghẽn trong thực tiễn.

Mặt khác, khi tăng quyền tự chủ, có một nguy cơ cần được nhận diện là địa phương có thể ưu tiên những dự án hạ tầng lớn, dễ xác định khối lượng và thuận lợi trong giải ngân.

Trong khi đó, những mục tiêu mang tính “mềm” như tạo sinh kế, giảm nghèo, giải quyết các vấn đề xã hội, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực... thường khó lượng hóa và cần thời gian dài mới đánh giá được kết quả.

Do đó, phân quyền không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý.

Điều cần thiết là xây dựng cơ chế giám sát nguồn lực gắn với từng nhóm mục tiêu cốt lõi. Việc đánh giá không chỉ dựa vào số tiền đã giải ngân hay số công trình đã hoàn thành mà phải xem xét chương trình có thực sự tạo ra thay đổi đối với đời sống người dân hay không.

Chuyển từ kiểm soát thủ tục sang quản lý bằng kết quả

Phát biểu kết luận định hướng hoàn thiện hồ sơ, Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến đánh giá cao nỗ lực chuẩn bị của Chính phủ và nhấn mạnh yêu cầu đổi mới toàn diện phương thức quản lý.

Theo đó, cần chuyển từ phương thức chủ yếu kiểm soát quy trình, thủ tục sang quản lý bằng kết quả đầu ra, với các chỉ tiêu có thể đo lường được.

Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến thẳng thắn chỉ ra thực trạng hệ thống văn bản hiện hành còn cồng kềnh, đồng thời lưu ý: “Chúng ta đang làm phức tạp hóa những vấn đề rất đơn giản”.

Một công trình nhỏ như nhà văn hóa cấp xã về nguyên tắc đã có quy trình đầu tư xây dựng được điều chỉnh bởi pháp luật hiện hành.

Tuy nhiên, khi đưa vào CTMTQG, lại phát sinh thêm nhiều văn bản hướng dẫn chuyên ngành, khiến cấp cơ sở phải đối mặt với nhiều tầng nấc thủ tục và không khỏi lúng túng trong quá trình thực hiện.

Đây chính là nghịch lý mà việc tích hợp 4 CTMTQG cần phải giải quyết.

Nếu một chương trình mới lại tiếp tục tạo ra thêm một hệ thống thủ tục phức tạp thì việc tích hợp sẽ không đạt được mục tiêu đề ra.

Bởi vậy, cơ chế mới cần xác định rõ mục tiêu đầu ra, trao quyền chủ động cho đơn vị thực hiện và giám sát bằng dữ liệu thực tế thay vì phụ thuộc quá nhiều vào báo cáo giấy.

Không để chuyển đổi cơ chế làm đứt gãy nguồn lực

Một vấn đề có ý nghĩa thực tiễn là xử lý các dự án đang triển khai trong quá trình chuyển sang chương trình tích hợp.

Theo định hướng được nêu tại cuộc thảo luận, những dự án đã triển khai, đã chi tiền cần tiếp tục được thanh toán theo cơ chế cũ; những công việc chưa thực hiện sẽ áp dụng ngay cơ chế mới.

Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm quá trình chuyển đổi không làm gián đoạn các dự án đang thực hiện, đồng thời tạo điều kiện để cơ chế mới được vận hành ngay đối với phần việc chưa triển khai.

Về bản chất, đây cũng là yêu cầu bảo đảm tính ổn định của chính sách và tránh phát sinh thêm những vướng mắc do thay đổi cơ chế giữa chừng.

Từ những định hướng được đưa ra, có thể thấy yêu cầu đối với chương trình tích hợp không dừng ở việc sắp xếp lại nguồn vốn hay đầu mối quản lý.

Đây là yêu cầu cải cách phương thức quản lý các CTMTQG theo hướng rõ mục tiêu, rõ quyền hạn, rõ trách nhiệm và đo lường được kết quả.

Dự kiến, hồ sơ về Chương trình mục tiêu quốc gia tích hợp sẽ tiếp tục được Chính phủ hoàn thiện để trình Quốc hội xem xét, thảo luận vào ngày 19-20/8 tới.

Khi đó, vấn đề được đặt ra không chỉ là “gộp” 4 chương trình thành một, mà quan trọng hơn là liệu cơ chế mới có thực sự tháo gỡ được những điểm nghẽn đã tồn tại trong thời gian qua hay không.

Bởi nếu vẫn giữ tư duy quản lý cũ, thêm nhiều tầng thủ tục và tiếp tục phân tán trách nhiệm, thì một chương trình dù được gọi là “tích hợp” vẫn có nguy cơ vận hành như những chương trình riêng rẽ.

Ngược lại, nếu thực hiện đúng tinh thần “một chương trình, một mục tiêu, một cơ chế quản lý, một nguồn lực chung”, đồng thời phân cấp thực chất và kiểm soát bằng kết quả, việc tích hợp có thể trở thành bước chuyển quan trọng trong đổi mới quản lý, sử dụng hiệu quả nguồn lực và nâng cao hiệu quả các chính sách an sinh, phát triển vùng và giảm nghèo.