Gần 20 năm sau khi “Hiu hiu gió bấc” của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư khéo léo ghi dấu trong lòng độc giả với việc khắc họa những tổn thương âm thầm vẫn thường hiện hữu trong cuộc sống con người Nam Bộ. Lại một lần nữa, những ý nghĩa đó được thổi qua khán phòng sân khấu, “đánh thức” nỗi đau của Nguyễn Ngọc Tư bằng ngôn ngữ kịch nghệ đầy ám ảnh. Cái lạnh của khoảng cách giữa con người với con người, của những yêu thương bị bỏ lỡ và những nỗi đau lặng lẽ không gọi thành tên.

Vừa qua, trên sân khấu Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM, đạo diễn trẻ Trương Ngọc Đức một lần nữa “đánh thức” cái lạnh ấy bằng một hình thức khác: kịch nghệ.

Nhưng điều đáng nói ở “Hiu hiu gió bấc” không nằm ở việc một tác phẩm văn học được chuyển thể lên sân khấu. Điều đáng chú ý hơn nằm ở cách đạo diễn Trương Ngọc Đức chọn “đọc lại” Nguyễn Ngọc Tư bằng ngôn ngữ sân khấu, nơi chuyển thể không còn là sao chép nguyên tác mà trở thành một cuộc đối thoại với văn học, với hiện thực và với chính những khoảng trống trong nội tâm con người.

Đi tìm “cái lạnh” của số phận

Xu hướng chuyển thể văn học sang sân khấu, điện ảnh không còn xa lạ với đời sống nghệ thuật đương đại. Khi khán giả không chỉ muốn đọc mà còn muốn nhìn thấy những nhân vật văn chương bước ra đời sống bằng xương bằng thịt, sân khấu trở thành không gian để văn học tiếp tục tồn tại dưới một hình thức khác.

Với Nguyễn Ngọc Tư, nhiều tác phẩm từng được chuyển thể thành công, tiêu biểu như “Cánh đồng bất tận” của đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình. Tuy nhiên, “Hiu hiu gió bấc” lại là một lựa chọn khó hơn, bởi đây là truyện ngắn giàu nội tâm, ít hành động và gần như được cấu thành bằng những khoảng lặng cảm xúc.

Khi nhắc về cơ duyên chọn chuyển thể tác phẩm này, Trương Ngọc Đức cho biết điều khiến anh bị ám ảnh chính là “cái lạnh” trong truyện.

“Đó không chỉ là cái lạnh của gió bấc, mà là cái lạnh của số phận, của những khoảng cách giữa con người với con người. Trong tác phẩm có một chất liệu rất đời, giàu cảm xúc miền Tây và nhiều khoảng lặng nội tâm nên rất phù hợp để chuyển thành kịch, nơi cảm xúc được đẩy lên bằng diễn xuất”.

Ở nguyên tác của Nguyễn Ngọc Tư, con người hiện lên trong những giằng xé rất đời: giữa tình yêu và địa vị, giữa khát vọng được yêu thương và sự cam chịu đến từ hoàn cảnh. Những tổn thương ấy không bùng nổ dữ dội mà âm ỉ như hơi lạnh thấm dần qua từng câu chữ. Điều Trương Ngọc Đức làm không phải thay đổi tinh thần ấy, mà là tìm cách để những khoảng lặng vốn nằm trên trang giấy có thể hiện diện trực tiếp trên sân khấu.

Khi sân khấu trở thành một “cách đọc mới”

Một trong những áp lực lớn nhất của chuyển thể nằm ở câu hỏi: Làm thế nào để giữ được “linh hồn” nguyên tác mà không biến sân khấu thành bản sao minh họa cho văn học?

Với Trương Ngọc Đức, chuyển thể không phải là kể lại: “Miễn giữ được tinh thần cốt lõi thì sự khác biệt là cần thiết. Chuyển thể là một cách đọc mới”.

Từ tư duy đó, “Hiu hiu gió bấc” trên sân khấu đã có nhiều thay đổi đáng kể so với nguyên tác. Đạo diễn bổ sung thêm các nhân vật mới như Ông Tư, dì Lan; đồng thời thay đổi một số tình tiết và đặc biệt là cách kết thúc câu chuyện.

Nếu trong truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư, những đổ vỡ gần như kéo dài trong một nỗi buồn không lối thoát, thì ở phiên bản sân khấu, Trương Ngọc Đức mở ra khả năng chữa lành cho nhân vật. Những con người từng bỏ lỡ nhau vẫn còn cơ hội quay về sau biến cố.

Sự thay đổi ấy không đơn thuần là “làm mềm” bi kịch. Nó phản ánh góc nhìn của một đạo diễn trẻ trước hiện thực: “Sân khấu, theo tôi, ngoài phản ánh hiện thực còn phải mở ra khả năng đối thoại với hiện thực, mở ra nhiều rẽ lối cho số phận”, Trương Ngọc Đức nhấn mạnh.

Chính lựa chọn này tạo nên điểm khác biệt đáng chú ý của vở diễn. Ở đó, Trương Ngọc Đức không phủ nhận nỗi đau mà Nguyễn Ngọc Tư từng viết, nhưng anh đặt thêm một câu hỏi khác: Sau đổ vỡ, con người có còn xứng đáng được hạnh phúc?

Giải mã nội tâm bằng ngôn ngữ sân khấu

Điểm khó nhất khi chuyển thể “Hiu hiu gió bấc” nằm ở việc nguyên tác vốn được xây dựng bằng dòng ý thức, cảm giác và những độc thoại nội tâm rất đặc trưng của Nguyễn Ngọc Tư.

Văn học có thể diễn tả điều đó bằng ngôn ngữ trần thuật. Nhưng sân khấu buộc phải biến những cảm xúc vô hình thành hành động, hình thể, ánh sáng và nhịp diễn.

Trương Ngọc Đức lựa chọn nhịp diễn chậm, nhiều khoảng lặng cùng sự tiết chế lời thoại để khán giả “cảm” nhân vật thay vì chỉ nghe nhân vật kể về mình.

“Đó là nỗi cô đơn và nhu cầu được thấu hiểu. Tôi dùng nhịp diễn chậm, kết hợp âm thanh, ánh sáng và hình thể để khán giả cảm nhận rõ hơn thay vì chỉ nghe qua lời thoại”. – Đạo diễn chia sẻ.

Trên sân khấu, tiếng gió bấc giả lập vang lên giữa không gian tối, những chuyển động tiết chế và nhịp diễn gần như nén chặt đã tạo nên một cảm giác lặng câm kéo dài. Khán giả không chỉ xem một câu chuyện mà bị kéo vào bầu không khí của sự cô độc, nơi những nhân vật tồn tại trong khoảng cách với người khác và với chính mình.

Nhân vật Ông Tư và “quân bài” của đạo diễn

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất của phiên bản sân khấu là sự xuất hiện của nhân vật Ông Tư, nhân vật không có trong nguyên tác. Do diễn viên Vũ Duy Luân đảm nhận, Ông Tư trở thành điểm tựa để đạo diễn ngoại hiện hóa những xung đột vốn chỉ tồn tại âm ỉ trong nội tâm nhân vật.

Nói về sự thay đổi này, nó đến từ yếu tố phương tiện diễn đạt. Trong bản gốc tác phẩm Hiu hiu gió bấc của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư, chiều sâu tâm lý của nhân vật được thể hiện qua dòng ý thức, cảm giác, những khoảng lặng trong nội tâm nhân vật. Văn học diễn tả điều đó bằng ngôn ngữ trần thuật rất dễ dàng.

Nhưng trên sân khấu, cần một chất xúc tác để ngoại hiện hóa những tầng nội tâm đó. Sự thêm thắt nhân vật Ông Tư già nua, khắc khổ này không chỉ là điểm tựa cho nội tâm nhân vật Hết mà còn như một tấm gương phản chiếu những xung đột, cao trào trong truyện nay bùng phát trực diện dưới ánh đèn màu.

Trương Ngọc Đức lý giải: “Thông qua sự hiện diện của nhân vật Ông Tư, những xung đột vốn âm ỉ trong truyện có cơ hội được đẩy ra bề mặt rõ hơn”. Nếu văn học cho phép nhân vật suy nghĩ trong im lặng thì sân khấu cần một “chất xúc tác” để nội tâm có thể hiện diện trực tiếp trước khán giả. Ông Tư vì thế không chỉ là một nhân vật bổ sung, mà còn là thủ pháp sân khấu quan trọng.

Diễn viên Vũ Duy Luân (hiện tại anh đang công tác tại Đoàn rối Rồng Phương Nam - Trung tâm Nghệ thuật TP.HCM) cho biết, điều khó nhất khi vào vai không nằm ở kỹ thuật biểu diễn mà ở việc phải “già đi” trong suy nghĩ. “Nhân vật là người đã đi qua quá nhiều nỗi đau mà mình chỉ có thể tưởng tượng. Khi diễn, tôi phải tự nhắc mình đừng nhìn đời bằng cảm xúc của hiện tại”.

Chính sự tiết chế ấy khiến nhân vật Ông Tư không bị biến thành một điểm nhấn kịch tính, mà hiện diện như một chiếc bóng già nua của ký ức và mất mát.

Một đời sống khác cho văn học

Đêm diễn tại sân khấu Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP HCM khép lại bằng những tràng pháo tay kéo dài. Nhưng có lẽ điều đọng lại nhiều hơn nằm ở cảm giác lặng người sau cùng, khi “Hiu hiu gió bấc” không còn chỉ là một truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư hay một vở diễn của Trương Ngọc Đức. Ở đó, văn học đã bước sang một đời sống khác.

Với Trương Ngọc Đức, chuyển thể không phải hành trình kể lại nguyên tác bằng hình thức mới. Đó là quá trình một tác phẩm tiếp tục được đối thoại, được đọc lại và được tái sinh trong ngôn ngữ của sân khấu. Muốn chuyển thể được, phải đủ hiểu để giữ cái hồn, và đủ bản lĩnh để thay đổi cái xác.

Có lẽ cũng vì thế mà sau gần 20 năm, cái lạnh của “Hiu hiu gió bấc” vẫn chưa ngừng thổi qua những hình thức nghệ thuật khác nhau, từ trang văn đến sân khấu, từ nỗi đau của nhân vật đến sự đồng cảm của khán giả hôm nay.