Ranh giới mong manh giữa vi phạm nghiệp vụ tín dụng và tội phạm hình sự

Trong hoạt động tín dụng ngân hàng, việc thẩm định hồ sơ vay vốn và giải ngân luôn đòi hỏi sự cân bằng giữa yêu cầu quản trị rủi ro và nhu cầu hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn.

Trên thực tế, để tạo điều kiện cho khách hàng duy trì sản xuất, kinh doanh, không ít cán bộ ngân hàng đã linh hoạt trong quá trình xử lý hồ sơ, chấp nhận những thiếu sót mang tính kỹ thuật hoặc tin tưởng vào phương án kinh doanh của doanh nghiệp nhằm giúp khách hàng được vay vốn đúng thời điểm.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp cũng chủ động tìm mọi cách để tiếp cận vốn tín dụng, bởi dòng tiền ngân hàng nhiều khi là “mạch máu” quyết định sự sống còn của hoạt động sản xuất kinh doanh.

Trong phần lớn các trường hợp, khoản vay vẫn được sử dụng vào hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, ngân hàng vẫn thu đủ gốc, đủ lãi, kể cả lãi phạt theo hợp đồng tín dụng và hợp đồng bảo đảm đã ký kết.

Ngân hàng và doanh nghiệp đã thực hiện đầy đủ quyền và nghĩa vụ, không phát sinh thiệt hại thực tế, giữa họ không phát sinh tranh chấp.

Mặc dù vậy, trong thời gian qua, đã xuất hiện một số vụ việc khiến dư luận và giới doanh nghiệp lo ngại.

Đó là, mặc dù ngân hàng không bị thiệt hại, khoản vay đã được tất toán đầy đủ, nhưng chỉ vì cơ quan tố tụng phát hiện hồ sơ vay vốn có yếu tố “không trung thực”, “hợp thức hóa chứng từ”, “giả mạo tài liệu” hoặc kê khai chưa chính xác nên lãnh đạo doanh nghiệp, kế toán doanh nghiệp và cán bộ ngân hàng (Giám đốc, Phó Giám đốc chi nhánh và cán bộ ngân hàng hỗ trợ doanh nghiệp) đã bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”.

Bởi Cơ quan điều tra cho rằng, việc giả mạo hồ sơ vay vốn, hợp thức hóa chứng từ là hành vi gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản của ngân hàng, tội phạm đã hoàn thành từ thời điểm tiền được giải ngân vào tài khoản theo chỉ dẫn của bên vay.

Điều này đặt ra một câu hỏi rất lớn: Nếu ngân hàng không mất tài sản, tiền của ngân hàng không bị chiếm đoạt, ngược lại ngân hàng còn thu được lợi nhuận lớn từ khoản vay, thì căn cứ nào để xác định có hành vi “chiếm đoạt tài sản” theo Điều 174 của Bộ luật Hình sự?

Chúng tôi cho rằng, sai lầm của một số cá nhân có thẩm quyền tiến hành tố tụng là chưa phân biệt rạch ròi giữa “gian dối” để vay được tiền với “gian dối” để chiếm đoạt tài sản; chưa xác định rõ ranh giới giữa vi phạm nghiệp vụ và tội phạm hình sự.

Cần khẳng định rằng, mọi hành vi giả mạo hồ sơ, cung cấp thông tin sai sự thật hoặc vi phạm quy định về cấp tín dụng đều không nên được khuyến khích.

Tuy nhiên, không phải mọi sai phạm trong hoạt động lập hồ sơ vay vốn trong hoạt động tín dụng đều mặc nhiên cấu thành tội phạm hình sự, đặc biệt là tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”.

Bản chất của tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản (theo Điều 174 BLHS) là người phạm tội phải có mục đích chiếm đoạt tài sản ngay từ đầu, sử dụng thủ đoạn gian dối để bên bị hại giao tài sản và sau đó làm mất khả năng thu hồi tài sản đó.

Cho nên, yếu tố “chiếm đoạt” trong tội phạm hình sự cần phải được xem xét hết sức thận trọng và khách quan.

Việc đồng nhất giữa “hồ sơ có sai phạm, có gian dối” với “hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản” tạo nguy cơ “hình sự hóa” các quan hệ kinh doanh – thương mại vốn dĩ nên được xử lý bằng chế tài hành chính, dân sự hoặc nghiệp vụ ngân hàng.

Hệ lụy đối với môi trường tín dụng và nền kinh tế

Việc hình sự hóa quan hệ tín dụng không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân cán bộ ngân hàng hay lãnh đạo doanh nghiệp, mà còn tạo ra những hệ lụy lớn đối với môi trường đầu tư kinh doanh.

Trước hết, cán bộ tín dụng sẽ có tâm lý sợ trách nhiệm, không dám chủ động xử lý hồ sơ hoặc hỗ trợ doanh nghiệp trong những trường hợp cần sự linh hoạt nghiệp vụ.

Khi “an toàn cá nhân” trở thành ưu tiên cao nhất, nhiều hồ sơ vay vốn dù khả thi vẫn có thể bị từ chối chỉ vì lo ngại rủi ro pháp lý.

Thứ hai, doanh nghiệp - đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, sẽ ngày càng khó tiếp cận vốn tín dụng.

Trong bối cảnh nền kinh tế cần thúc đẩy sản xuất, mở rộng đầu tư và phục hồi tăng trưởng, việc dòng vốn ngân hàng bị “co cụm” vì nỗi sợ hình sự hóa là điều rất đáng lo ngại.

Thứ ba, môi trường kinh doanh sẽ trở nên thiếu ổn định nếu ranh giới giữa quan hệ dân sự – thương mại và trách nhiệm hình sự không được xác định rõ ràng.

Một nền kinh tế muốn phát triển cần bảo đảm nguyên tắc: rủi ro kinh doanh phải được nhìn nhận đúng bản chất là rủi ro trong “làm ăn” chứ không thể mọi sai sót nghiệp vụ đều bị đẩy sang xử lý hình sự.

Pháp luật hình sự về các tội phạm có yếu tố “chiếm đoạt” là công cụ nghiêm khắc nhất của Nhà nước, chỉ được áp dụng đối với những hành vi thực sự nguy hiểm cho xã hội, có yếu tố chiếm đoạt rõ ràng và gây thiệt hại về tài sản cho tổ chức, cá nhân trên thực tế.

Đối với các quan hệ tín dụng mà: ngân hàng đã thẩm định và tự nguyện giải ngân, thậm chí ngân hàng hướng dẫn doanh nghiệp hợp pháp hóa hồ sơ vay vốn; khoản vay được doanh nghiệp sử dụng và quan trọng là ngân hàng không bị mất vốn; nghĩa vụ trả nợ (cả gốc và lãi) đã được thực hiện đầy đủ, thì không thể quy kết thành tội phạm “lừa đảo chiếm đoạt tài sản”.

Một nền kinh tế phát triển cần sự minh bạch của pháp luật, nhưng cũng cần sự ổn định và an toàn pháp lý cho những chủ thể tham gia hoạt động kinh doanh ngay tình. Chống tội phạm là cần thiết, nhưng tránh hình sự hóa quan hệ kinh tế cũng quan trọng không kém.

Với phương châm đó, Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đã yêu cầu: “Không “hình sự hóa” các mối quan hệ kinh tế, hành chính, dân sự; không dùng biện pháp hành chính để can thiệp, giải quyết các tranh chấp dân sự, kinh tế.

Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân tiếp tục khẳng định nguyên tắc: Ưu tiên áp dụng các biện pháp dân sự, kinh tế, hành chính; tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động khắc phục hậu quả; và trong trường hợp có thể xử lý hình sự hoặc không xử lý hình sự thì “kiên quyết không áp dụng xử lý hình sự”.

Đây là định hướng chính trị – pháp lý rất quan trọng nhằm bảo đảm môi trường đầu tư kinh doanh an toàn, ổn định; bảo vệ tinh thần dám nghĩ, dám làm của doanh nhân và cán bộ thực thi; đồng thời ngăn ngừa tình trạng lạm dụng công cụ hình sự đối với các quan hệ kinh tế – thương mại vốn mang bản chất dân sự.