Trong giai đoạn hiện nay, hoạt động thương mại đa quốc gia ngày càng mở rộng và phức tạp, số lượng tranh chấp giữa các doanh nghiệp có xu hướng gia tăng cả về quy mô lẫn tính chất.

Từ đó, cộng đồng doanh nghiệp chuyển dịch sang lựa chọn trọng tài thương mại như một phương thức giải quyết tranh chấp linh hoạt, hiệu quả và phù hợp với thông lệ quốc tế.

Đồng thời, xu hướng này cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về nâng cao năng lực pháp lý và kỹ năng thực tiễn trong vận dụng cơ chế trọng tài.

Theo quy định pháp luật hiện hành, trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án, được thực hiện trên cơ sở thỏa thuận của các bên.

Khi phát sinh tranh chấp, các bên có thể đưa vụ việc đến trung tâm trọng tài để giải quyết theo quy định của Luật Trọng tài thương mại và có nghĩa vụ thi hành phán quyết của trọng tài viên hoặc hội đồng trọng tài.

Một trong những đặc trưng nổi bật của phương thức này là tính chung thẩm của phán quyết, và phán quyết trọng tài có hiệu lực ngay khi được ban hành và mang tính ràng buộc đối với các bên.

Cơ chế này giúp rút ngắn đáng kể thời gian xử lý tranh chấp, giảm chi phí và hạn chế rủi ro kéo dài, đặc biệt trong các giao dịch thương mại có giá trị lớn hoặc yếu tố phức tạp.

Ông Nguyễn Duy Khương - Phó Viện trưởng Viện Khoa học Pháp luật và Trọng tài quốc tế (ILIA).

Trao đổi với phóng viên, ông Nguyễn Duy Khương - Phó Viện trưởng Viện Khoa học Pháp luật và Trọng tài quốc tế cho biết, thời gian gần đây số lượng doanh nghiệp lựa chọn trọng tài để giải quyết tranh chấp gia tăng rõ rệt, nhất là trong các lĩnh vực thương mại, đầu tư có yếu tố kỹ thuật và pháp lý cao.

Xu hướng này phản ánh sự chuyển biến trong tư duy quản trị pháp lý của doanh nghiệp, hướng đến tính chuyên nghiệp, chủ động và kiểm soát rủi ro ngay từ khâu ký kết hợp đồng.

Bên cạnh đó, trọng tài thương mại còn sở hữu nhiều ưu thế đáng kể. Các bên có quyền lựa chọn trọng tài viên có chuyên môn phù hợp, am hiểu lĩnh vực tranh chấp và theo dõi vụ việc xuyên suốt, qua đó nâng cao chất lượng giải quyết và tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động hòa giải, đàm phán trong quá trình xử lý tranh chấp.

Yếu tố bảo mật cũng là một lợi thế quan trọng. Toàn bộ quá trình tố tụng trọng tài được tiến hành theo nguyên tắc không công khai, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.

Điều này giúp doanh nghiệp bảo vệ thông tin nhạy cảm, bí mật kinh doanh và uy tín thương hiệu, hạn chế tác động tiêu cực đến hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Viện Khoa học Pháp luật và Trọng tài quốc tế thường xuyên tổ chức tập huấn trọng tài thương mại gắn với thực tiễn.

Bên cạnh đó, thủ tục tố tụng trọng tài được thiết kế linh hoạt, cho phép các bên thỏa thuận về số lượng trọng tài viên, luật áp dụng, ngôn ngữ, địa điểm và thời gian giải quyết. So với quy trình tố tụng tại tòa án, đây là lợi thế đáng kể, giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong việc xử lý tranh chấp và tối ưu hóa nguồn lực.

Thực tế cho thấy, thời gian giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thường chỉ kéo dài khoảng sáu tháng, trong khi nhiều vụ việc tại tòa án có thể mất nhiều năm do quá tải hồ sơ.

Đặc biệt, phán quyết trọng tài còn có khả năng được công nhận và thi hành tại nhiều quốc gia theo Công ước New York năm 1958, tạo thuận lợi cho các giao dịch xuyên biên giới.

Đáng chú ý, phương thức trọng tài còn góp phần giảm thiểu xung đột giữa các bên. Quá trình giải quyết được thực hiện trong môi trường đối thoại, hạn chế tính đối đầu, qua đó tạo điều kiện duy trì quan hệ hợp tác kinh doanh lâu dài, yếu tố ngày càng được doanh nghiệp coi trọng trong bối cảnh cạnh tranh và hội nhập.

Tại khu vực Đông Nam Bộ là nơi tập trung nhiều khu công nghiệp, doanh nghiệp FDI và hoạt động xuất nhập khẩu sôi động, nhu cầu giải quyết tranh chấp thương mại đang gia tăng nhanh chóng.

Cùng với định hướng hình thành trung tâm tài chính quốc tế tại TP.HCM, nhu cầu về một cơ chế giải quyết tranh chấp chuyên nghiệp, nhanh chóng và hiệu quả dự báo sẽ tiếp tục tăng mạnh trong thời gian tới.

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Duy Khương, vẫn còn không ít doanh nghiệp chưa thực sự làm chủ quy trình, kỹ năng và cách thức vận dụng trọng tài trong thực tiễn.

Việc xây dựng điều khoản trọng tài trong hợp đồng còn thiếu chặt chẽ, dẫn đến hạn chế trong việc khai thác tối đa lợi ích của phương thức này.

Học viên được cấp chứng nhận sau khi hoàn thành chương trình đào tạo.

Từ thực tế đó, yêu cầu đào tạo và tập huấn chuyên sâu về trọng tài thương mại trở nên ngày càng cấp thiết. Nội dung đào tạo cần tập trung vào kiến thức pháp lý nền tảng, kỹ năng xây dựng điều khoản trọng tài, quy trình tham gia tố tụng cũng như các giải pháp phòng ngừa rủi ro trong hoạt động kinh doanh.

Hiện nay, Viện Khoa học Pháp luật và Trọng tài quốc tế đang thường xuyên tổ chức các khóa tập huấn về trọng tài thương mại theo hướng ứng dụng, gắn với tình huống thực tiễn và có sự tham gia của đội ngũ chuyên gia, trọng tài viên giàu kinh nghiệm.

Thông qua các chương trình này, doanh nghiệp có thể nâng cao năng lực xử lý tranh chấp, chủ động kiểm soát rủi ro ngay từ giai đoạn giao kết hợp đồng, đồng thời củng cố kỹ năng đàm phán và bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

Thực tế hiện nay, giao dịch thương mại ngày càng đa dạng và phức tạp, trọng tài thương mại đang từng bước khẳng định vai trò là phương thức giải quyết tranh chấp phù hợp với chuẩn mực quốc tế.

Việc chuẩn hóa năng lực pháp lý và nâng cao kỹ năng thực tiễn không chỉ đáp ứng yêu cầu trước mắt, mà còn tạo nền tảng quan trọng để doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, quản trị rủi ro hiệu quả và phát triển bền vững trong dài hạn.