Nguồn gốc rõ ràng

Trong những tài liệu gia đình còn lưu giữ, bà Lý Lệ Mai cho biết nguồn gốc vụ việc bắt đầu từ năm 1971, khi cha bà là cụ Lý Văn Hơn nhận chuyển nhượng đất của các ông, bà Đặng Văn Bá, Trần Văn Ngự và Đặng Thị Hiệp.

Theo Bản án phúc thẩm số 777/2026/HC-PT ngày 30/6/2026 của Tòa Phúc thẩm TAND Tối cao tại TP.HCM, diện tích gia đình cụ Hơn đề nghị xem xét là hơn 195ha, thuộc xã An Lợi và xã Tam An, huyện Long Thành, tỉnh Đồng Nai, gồm các địa bộ số 310, 739 và 470 (Nay là xã Tam An, TP Đồng Nai).

Gia đình cho biết, sau khi nhận chuyển nhượng, cụ Hơn tổ chức sản xuất trên đất. Phần lớn diện tích được trồng cao su, số còn lại dùng trồng hoa màu, trồng cỏ và chăn nuôi bò sữa. Việc canh tác kéo dài từ năm 1971 đến năm 1977.

Thời điểm này, Liên hiệp Nông trường Cao su tiếp quản các vườn cao su trên địa bàn. Phần diện tích gia đình cụ Hơn đang trồng cao su sau đó do Liên hiệp Nông trường Cao su Đồng Nai quản lý, khai thác.

Cũng trong năm 1977, UBND tỉnh Đồng Nai ban hành Quyết định số 681/QĐ.UBT ngày 25/8/1977 thành lập Trại bò sữa An Phước trực thuộc Sở Nông nghiệp.

Phần diện tích còn lại mà gia đình cụ Hơn sử dụng để trồng hoa màu, trồng cỏ và chăn nuôi bò sữa tiếp tục được Trại bò sữa An Phước quản lý.

Điều khiến gia đình băn khoăn suốt nhiều năm là quá trình chuyển từ đất do gia đình sử dụng sang đất do các đơn vị nhà nước quản lý được xác lập như thế nào.

Ngay trong bản án phúc thẩm cũng thể hiện, không có tài liệu xác lập việc quản lý tại thời điểm Liên hiệp Nông trường Cao su Đồng Nai và Trại bò sữa An Phước bắt đầu sử dụng đất. Tuy nhiên, trên thực tế, từ năm 1977 hai đơn vị này đã trực tiếp quản lý, sử dụng toàn bộ diện tích hơn 195ha có nguồn gốc từ gia đình cụ Hơn.

Năm 1983, Công ty Cao su Đồng Nai tiếp quản các vườn cao su của Liên hiệp Nông trường Cao su, giao Nông trường Long Thành trực tiếp quản lý, khai thác.

Phần đất còn lại tiếp tục do Trại bò sữa An Phước sử dụng. Sau đó, UBND tỉnh Đồng Nai có quyết định giao 903ha đất tại các xã An Lợi, Tam Phước và Tam An cho Trại bò sữa An Phước để trồng cỏ, chăn nuôi bò sữa.

Trong khu đất được giao có phần diện tích hơn 195ha mà gia đình cụ Hơn cho rằng có nguồn gốc của mình.

Đến năm 1992, khi Công ty Cao su Đồng Nai thanh lý một số vườn cao su già để tái canh, cụ Lý Văn Hơn bắt đầu hành trình xin lại đất. Ngày 16/9/1992, cụ làm đơn gửi Tổng Công ty Cao su Việt Nam và Công ty Cao su Đồng Nai.

Trong đơn, cụ Hơn trình bày do đất không tốt, trồng lương thực không thu hoạch được, còn việc khai thác mủ cao su không đủ trả lương cho công nhân nên tháng 4/1977 gia đình đã bàn giao cho Liên hiệp Nông trường Cao su để khai thác, cạo mủ. Đây cũng là một trong những nội dung đến nay vẫn còn cách hiểu khác nhau.

Phía gia đình cho rằng cụ Hơn chỉ giao vườn cao su để đơn vị nhà nước khai thác mủ, chứ không có việc tự nguyện giao quyền sử dụng đất.

Ngày 29/3/1993, Công ty Cao su Đồng Nai có Văn bản số 214/CSĐN xin ý kiến Tổng Công ty Cao su Việt Nam và UBND tỉnh Đồng Nai về việc giải quyết đơn của cụ Hơn.

Văn bản xác định phần đất cụ Hơn đề nghị xin lại có hơn 22ha, khi đó do Nông trường Long Thành quản lý. Năm 1994, cụ Hơn tiếp tục đề nghị bồi thường số cây cao su trên diện tích này.

Sau đó, Công ty Cao su Đồng Nai có Văn bản số 538/CSĐN đề nghị Tổng Công ty Cao su Việt Nam giải quyết việc bồi thường cây cao su đã thanh lý năm 1993 với số tiền gần 87 triệu đồng.

Việc bồi hoàn được chấp thuận và cụ Hơn đã nhận đủ số tiền. Sau khi nhận tiền bồi hoàn cây, cụ Hơn vẫn tiếp tục làm đơn xin lại phần đất hơn 22ha.

Ngày 15/2/1995, Tổng Công ty Cao su Việt Nam có Văn bản số 84/KHVT-CV đồng ý để Công ty Cao su Đồng Nai không tái canh trên diện tích này vì nằm ngoài quy hoạch trồng cao su; đồng thời yêu cầu doanh nghiệp làm thủ tục trả lại đất cho địa phương.

Văn bản cũng hướng dẫn cụ Hơn liên hệ cơ quan có thẩm quyền để thực hiện thủ tục về quyền sử dụng đất.

Ngày 21/2/1995, Công ty Cao su Đồng Nai tiếp tục có Văn bản số 48/CSĐN đồng ý chuyển giao hơn 22ha đất cho Sở Địa chính tỉnh Đồng Nai và UBND huyện Long Thành quản lý, đồng thời đề nghị cụ Hơn liên hệ địa phương để lập thủ tục về quyền sử dụng đất.

Với gia đình cụ Hơn, những văn bản này là một trong những căn cứ khiến họ tin rằng yêu cầu xin lại đất của người cha khi ấy vẫn còn cơ sở để tiếp tục được xem xét.

Hơn 195ha được cấp GCN cho doanh nghiệp khác

Năm 1998, Sở Địa chính tỉnh Đồng Nai phối hợp với các cơ quan chức năng kiểm tra hiện trạng sử dụng đất của Xí nghiệp bò sữa An Phước.

Kết quả kiểm tra thể hiện, dù trước đó được giao 903ha, nhưng đơn vị này trên thực tế quản lý, sử dụng hơn 376ha. Trong diện tích này có hơn 195ha được xác định có nguồn gốc từ gia đình cụ Hơn.

Sau đó, UBND tỉnh Đồng Nai cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho Xí nghiệp bò sữa An Phước.

Đến năm 2005, Xí nghiệp Bò sữa An Phước chuyển thành Công ty Cổ phần Bò sữa Đồng Nai, nay là Tổng Công ty Công nghiệp thực phẩm Đồng Nai. Trong khi đó, cụ Hơn tiếp tục khiếu nại.

Ngày 7/8/2000, Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Nai ban hành Quyết định số 2096/QĐ.CT-UBT, không chấp nhận yêu cầu đòi lại hơn 195ha đất của cụ Hơn với lý do diện tích này đã được Nhà nước quản lý, sử dụng và không có căn cứ giải quyết theo yêu cầu của người khiếu nại. Không đồng ý, cụ Hơn tiếp tục khiếu nại đến Bộ Tài nguyên và Môi trường.

Năm 2020, cụ Hơn qua đời. Hành trình khiếu nại của người cha từ đó được tám người con tiếp tục. Gia đình gửi đơn đến Bộ Tài nguyên và Môi trường, đề nghị tiếp tục xem xét nguồn gốc, quá trình quản lý, sử dụng và căn cứ pháp lý đối với hơn 195ha đất.

Đến năm 2022, Đoàn xác minh của Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp với các cơ quan chức năng địa phương kiểm tra, xác định lại vị trí, ranh giới đất theo các trích lục địa bộ mà gia đình cung cấp.

Kết quả xác minh cho thấy diện tích hơn 195ha gia đình cụ Hơn khiếu nại hiện do Tổng Công ty Công nghiệp thực phẩm Đồng Nai quản lý, sử dụng và đã được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.

Ngày 6/6/2023, Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường ban hành Quyết định số 1497/QĐ-BTNMT, công nhận Quyết định số 2096/QĐ.CT-UBT của Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Nai là đúng pháp luật, đồng thời yêu cầu gia đình cụ Hơn chấp hành quyết định giải quyết khiếu nại. Không đồng tình với kết quả này, những người con của cụ Hơn khởi kiện ra Tòa.

“Ba tôi không thuộc đối tượng bị thu hồi đất”

Tại Tòa, phía gia đình đề nghị hủy Quyết định số 2096/QĐ.CT-UBT của Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Nai và Quyết định số 1497/QĐ-BTNMT của Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường.

Gia đình cho rằng diện tích hơn 195ha có nguồn gốc sử dụng hợp pháp, được cụ Hơn nhận chuyển nhượng, quản lý, sản xuất từ năm 1971 đến năm 1977 và có thực hiện nghĩa vụ thuế.

Theo bà Lý Lệ Mai, trước hết là việc các tài liệu về nguồn gốc, quá trình sử dụng đất và hoàn cảnh cụ Hơn giao vườn cao su cho đơn vị nhà nước năm 1977 phải được xem xét đầy đủ để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của gia đình. Đồng thời gia đình cụ Hơn yêu cầu trả lại đất vì cho rằng có căn cứ cơ sở để tòa chấp nhận.

Theo Bản án phúc thẩm số 777/2026/HC-PT, Tòa án nhận định sau năm 1975, diện tích hơn 195ha đã được Nhà nước đưa vào quản lý, sử dụng theo Quyết định số 188-CP ngày 25/9/1976 và Quyết định số 180-CP ngày 15/4/1981, sau đó giao cho Công ty Cao su Đồng Nai và Xí nghiệp bò sữa An Phước sử dụng. Từ đó, Hội đồng xét xử cho rằng Quyết định số 2096/QĐ.CT-UBT của Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Nai không chấp nhận yêu cầu đòi lại đất của cụ Hơn là đúng pháp luật.

Tòa cũng xác định Quyết định số 1497/QĐ-BTNMT ngày 6/6/2023 của Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường giữ nguyên kết quả giải quyết khiếu nại của tỉnh Đồng Nai là có căn cứ.

Do người khởi kiện không cung cấp được tình tiết mới làm thay đổi bản chất vụ việc, Hội đồng xét xử phúc thẩm không chấp nhận kháng cáo của bà Lý Lệ Mai và giữ nguyên bản án sơ thẩm.

Dù vậy, phía gia đình cụ Hơn cho rằng vẫn còn những vấn đề cần được làm rõ. Một trong số đó là căn cứ áp dụng Quyết định số 188-CP ngày 25/9/1976. Bà Mai cho rằng cha mình không thuộc nhóm đối tượng mà quyết định này hướng tới.

“Ba tôi là sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam, cấp bậc Trung úy, công tác tại Phòng Chính trị Quân khu 7, đồng thời là bệnh binh. Gia đình tôi cho rằng ba tôi không thuộc đối tượng bị thu hồi đất theo Quyết định 188-CP”, bà Mai nói.

Theo bà, trong khi Quyết định số 2096/QĐ.CT-UBT xác định diện tích đất được Nhà nước đưa vào quản lý theo Quyết định 188-CP, thì gia đình chưa thấy tài liệu nào thể hiện cụ Hơn thuộc trường hợp phải xử lý đất theo chính sách này.

Bà Mai cho biết, tại Quyết định số 1497/QĐ-BTNMT căn cứ nội dung đơn xin lại đất ngày 16/9/1992 để xác định cụ Hơn đã bàn giao đất cho Nhà nước quản lý, sử dụng. Tuy nhiên, cầm lại lá đơn của cha viết hơn ba thập kỷ trước, bà Mai đọc từng đoạn: “Đến tháng 4/1977, vì lý do cát không tốt nên trồng lương thực không thu hoạch được và khai thác mủ không đủ trả lương cho công nhân nên chúng tôi bàn giao cho Liên hiệp Nông trường Cao su huyện Xuân Lộc để khai thác cạo mủ...”. Theo bà Mai, điều người cha viết khi ấy là “bàn giao để khai thác cạo mủ”, không phải bàn giao quyền sử dụng đất.

“Gia đình chúng tôi chỉ mong cơ quan có thẩm quyền xem xét lại đầy đủ câu chữ trong đơn, nguồn gốc đất, quá trình sử dụng và những tài liệu có liên quan. Nếu cha tôi đã giao luôn đất cho Nhà nước thì phải có tài liệu thể hiện rõ việc đó”, bà Mai nói.

Từ lá đơn đầu tiên năm 1992 đến bản án phúc thẩm năm 2026 là một hành trình kéo dài 34 năm. Người cha khởi đầu vụ việc đã không còn. Những người con nay tiếp tục mang theo các trích lục địa bộ, giấy tờ cũ và những lá đơn của cha, với mong muốn những khúc mắc quanh nguồn gốc và quá trình quản lý hơn 195ha đất được xem xét một cách đầy đủ, rõ ràng.