Chia sẻ về những nội dung cần được ưu tiên hoàn thiện để bảo đảm tính thống nhất, minh bạch và khả thi của hệ thống pháp luật liên quan đến ĐT, Luật sư Phan Vũ Anh, Thành viên sáng lập Công ty Luật TNHH Phan Anh (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho hay, thực tiễn tư vấn và giải quyết vướng mắc tại các dự án cho thấy, sự chồng chéo giữa Luật ĐT với các luật chuyên ngành, như: Luật Đất đai, Luật Đầu tư, Luật Xây dựng thường tập trung ở 2 điểm chính. Thứ nhất, xác định trường hợp nào bắt buộc phải ĐT lựa chọn nhà đầu tư (NĐT). Thứ hai, mâu thuẫn quy định trong giai đoạn ký kết, điều chỉnh và thực hiện hợp đồng (HĐ).

Để bảo đảm khách quan và hiệu quả, theo Luật sư Phan Vũ Anh, trước hết, cần làm rõ mối quan hệ giữa thủ tục ĐT lựa chọn NĐT với thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư, giao đất, cho thuê đất. Dự thảo Luật đã xác định nguyên tắc chỉ ĐT lựa chọn NĐT khi pháp luật chuyên ngành có quy định. Tuy nhiên, để tránh xung đột với thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư tại Luật ĐT và giao đất, cho thuê đất tại Luật Đất đai, cần thiết kế một quy trình làm rõ giữa bước mời quan tâm và chấp thuận chủ trương đầu tư, đồng thời làm rõ tiêu chí áp dụng hình thức chỉ định NĐT để các địa phương không lúng túng khi áp dụng.

Ngoài ra, cần phân định rõ phạm vi áp dụng Luật ĐT và pháp luật chuyên ngành trong giai đoạn thực hiện HĐ. Một điểm mới rất tiến bộ tại Dự thảo Luật là quy định: Trường hợp pháp luật quản lý ngành, lĩnh vực có quy định khác về cùng một vấn đề liên quan đến ký kết và thực hiện HĐ thì ưu tiên thực hiện theo pháp luật quản lý ngành, lĩnh vực. Để quy định này thực sự khả thi, cần phải giải quyết được những vướng mắc giữa việc điều chỉnh thiết kế, khối lượng công việc theo pháp luật xây dựng với việc sửa đổi HĐ theo pháp luật ĐT, bảo đảm chủ ĐT (CĐT) có đủ cơ sở pháp lý để nghiệm thu, thanh quyết toán trước cơ quan thanh tra, kiểm toán.

Thưa Luật sư, dự án Luật cũng hướng tới tăng quyền chủ động cho chủ đầu tư, đơn giản hóa thủ tục và rút ngắn thời gian ĐT. Theo Luật sư, cần thiết kế cơ chế phân cấp, phân quyền và trách nhiệm giải trình như thế nào để nâng cao hiệu quả, đồng thời ngăn ngừa nguy cơ lạm quyền, chỉ định thầu thiếu căn cứ?

- Việc trao thêm quyền cho CĐT là cần thiết để giảm bớt thủ tục, rút ngắn thời gian lựa chọn nhà thầu và đẩy nhanh tiến độ dự án. Tuy nhiên, quyền hạn phải đi đôi với trách nhiệm. CĐT càng được tự quyết nhiều thì pháp luật càng phải quy định rõ những việc được làm, những việc không được làm và trách nhiệm khi để xảy ra sai phạm.

Điều 46 dự thảo Luật đã quy định khá đầy đủ về quyền hạn và trách nhiệm của CĐT. Vấn đề cần quan tâm là làm rõ điều kiện áp dụng các hình thức lựa chọn nhà thầu, nhất là chỉ định thầu. Những lý do như bảo đảm tiến độ, chất lượng và hiệu quả tại Điều 19 cần được quy định cụ thể, tránh tình trạng CĐT có thể viện dẫn để chỉ định thầu thay vì tổ chức ĐT rộng rãi. Chỉ định thầu phải là trường hợp ngoại lệ, không thể trở thành cách làm thông thường.

Bên cạnh đó, cần công khai đầy đủ thông tin ĐT và tăng cường kiểm tra, giám sát. CĐT phải chịu trách nhiệm về tính chính xác của thông tin đã công bố, việc lựa chọn nhà thầu cũng như quá trình thực hiện HĐ, kể cả phần công việc giao cho nhà thầu phụ. Trách nhiệm không thể chỉ dừng lại ở việc làm đúng thủ tục mà còn phải gắn với chất lượng, tiến độ và hiệu quả thực tế của gói thầu.

Theo Luật sư, cần hoàn thiện những quy định nào về tiêu chuẩn đánh giá, tư cách nhà thầu, hành vi bị cấm và xử lý vi phạm để lựa chọn được nhà thầu có năng lực thực sự, ngăn ngừa “lợi ích nhóm” và bảo đảm sử dụng hiệu quả nguồn vốn?

- Muốn lựa chọn được nhà thầu có năng lực thực sự, trước hết phải bảo đảm cạnh tranh công bằng và đánh giá đúng năng lực của từng nhà thầu. Thực tế cho thấy, không ít sai phạm trong ĐT bắt nguồn từ khâu xây dựng hồ sơ mời thầu, khi các tiêu chí về năng lực, kinh nghiệm hoặc yêu cầu kỹ thuật được đặt ra theo hướng có lợi cho một số nhà thầu nhất định. Nếu không kiểm soát tốt ngay từ khâu này thì dù quy trình ĐT được thực hiện đầy đủ, kết quả lựa chọn vẫn có thể thiếu khách quan.

Quy trình ĐT minh bạch, công khai, bảo đảm lợi ích các bên. (Ảnh minh họa do AI tạo)

Dự thảo Luật đã bổ sung, hoàn thiện các quy định về hành vi bị cấm, trong đó có thông thầu, gian lận, nâng khống giá và sử dụng nhà thầu phụ bất hợp pháp. Tuy nhiên, cần kiểm soát chặt chẽ các điều kiện trong hồ sơ mời thầu. Tiêu chuẩn về năng lực, kinh nghiệm và kỹ thuật phải phù hợp với tính chất, quy mô gói thầu, không được đặt ra những yêu cầu không cần thiết nhằm hạn chế sự tham gia của nhà thầu. Đồng thời, cần làm rõ các điều kiện bảo đảm cạnh tranh, tăng cường kiểm tra quan hệ và lợi ích giữa các nhà thầu để phát hiện tình trạng thông thầu, tạo ra sự cạnh tranh giả tạo.

Việc đánh giá phải dựa trên năng lực thực tế, nhất là khả năng tài chính, kinh nghiệm, nhân sự và thiết bị phục vụ gói thầu. Không thể chỉ căn cứ vào hồ sơ kê khai hoặc giá dự thầu thấp mà bỏ qua khả năng hoàn thành công việc đúng tiến độ, bảo đảm chất lượng.

Đối với các hành vi thông thầu, gian lận, can thiệp trái pháp luật hoặc cố ý làm sai lệch kết quả lựa chọn nhà thầu, cần quy định rõ trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân và xử lý nghiêm. Đồng thời, phải kịp thời đình chỉ cuộc thầu hoặc không công nhận kết quả khi có đủ căn cứ xác định vi phạm, thay vì chỉ xử lý sau khi thiệt hại đã xảy ra.

Dự án Luật đặt trọng tâm chuyển tư duy quản lý đấu thầu từ quy trình, thủ tục sang chất lượng, hiệu quả và kết quả đầu ra. Theo Luật sư, cần bổ sung cơ chế pháp lý và công cụ giám sát nào để đánh giá thực chất hiệu quả gói thầu, phòng, chống thất thoát, lãng phí vốn nhà nước?

- Tôi cho rằng, chuyển trọng tâm quản lý ĐT từ quy trình, thủ tục sang chất lượng và hiệu quả là hướng đi cần thiết. Tuy nhiên, hiệu quả ĐT không thể chỉ được đánh giá qua việc lựa chọn đúng nhà thầu, đúng trình tự hay tiết kiệm được bao nhiêu so với giá gói thầu. Điều quan trọng hơn là chất lượng công trình, hàng hóa, dịch vụ sau khi hoàn thành có đáp ứng yêu cầu hay không, chi phí thực tế có hợp lý và nguồn vốn nhà nước có được sử dụng đúng mục đích, hiệu quả hay không.

Trước hết, cần bổ sung cơ chế đánh giá kết quả thực hiện gói thầu dựa trên những tiêu chí cụ thể về chất lượng, tiến độ, chi phí và hiệu quả sử dụng. Kết quả đánh giá phải được ghi nhận, công khai và sử dụng làm căn cứ xem xét năng lực, uy tín của nhà thầu trong những lần tham dự thầu tiếp theo. Cùng với đó, cần phát huy vai trò của Hệ thống mạng ĐT quốc gia và cơ sở dữ liệu về ĐT theo Điều 18 dự thảo Luật. Việc kết nối, đối chiếu dữ liệu về giá, chất lượng hàng hóa và kết quả thực hiện HĐ sẽ giúp phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường như nâng khống giá, đội chi phí, chậm tiến độ hoặc nhà thầu liên tục vi phạm HĐ.

Trân trọng cảm ơn Luật sư!