Khi rác thải mang giá trị tỉ đô

Theo báo cáo ‘Nhân rộng sáng kiến cho tuần hoàn nhựa với đầu tư vào ASEAN’ của Ngân hàng Thế giới (6/2024), Việt Nam đang thất thoát tới 75% giá trị vật liệu nhựa, tương đương khoảng 2,9 tỉ USD mỗi năm. 

Số liệu này cập nhật đến năm 2021, tính toán dựa trên tỉ lệ 67% rác nhựa giá trị cao không được thu gom và một phần nhựa tái chế mất giá hay thất thoát trong sản xuất. 

Điều đáng chú ý là hầu hết vật liệu thất thoát không phải vì không có giá trị, mà vì chúng bị trộn lẫn, nhiễm bẩn từ khâu phân loại ban đầu - khiến giá trị sụt giảm hoặc biến mất hoàn toàn trước khi đến tay cơ sở tái chế.

Điều này đặt ra bài toán không đơn thuần là ý thức cộng đồng hay hạ tầng thu gom, mà là sự liên kết đồng bộ giữa cả ba mắt xích: hành vi phân loại tại nguồn, hệ thống thu gom và xử lý, và nền tảng dữ liệu và công nghệ minh bạch hóa dòng vật liệu.

Trong suốt nhiều năm qua, nhiều chương trình vận động phân loại rác đã được triển khai ở các đô thị lớn. Luật Bảo vệ Môi trường 2020 cũng đã đặt ra yêu cầu phân loại tại nguồn thành ba nhóm bắt buộc từ ngày 1/1/2025 - đây là bước tiến lập pháp quan trọng, hướng tới một hệ thống vận hành đồng bộ hơn.

Tuy nhiên, quy định tốt chỉ phát huy tác dụng khi có hạ tầng tương ứng để tiếp nhận và xử lý. Thực tế từ phía các cơ sở tái chế cho thấy bức tranh còn khoảng cách lớn: phần lớn vật liệu thu gom về vẫn bị lẫn tạp chất, buộc các xưởng phải tốn thêm chi phí phân loại lại, thậm chí loại bỏ cả những lô không đạt chuẩn. 

Khi các khâu chưa vận hành liền mạch, mỗi điểm gián đoạn trong hành trình thu gom - xử lý đều có thể làm suy giảm giá trị của vật liệu trước khi được tái chế.

Tiếp cận từ gốc rễ

Trước thực tế dòng vật liệu còn bị ‘đứt gãy’ qua từng khâu, cách tiếp cận mang tính hệ thống đang dần được nhiều doanh nghiệp lựa chọn. 

Tại Việt Nam, từ nhiều năm qua, Unilever đã triển khai đồng thời các giải pháp từ phân loại tại nguồn, thu gom - xử lý đến theo dõi, đối soát dòng vật liệu, nhằm giữ lại giá trị xuyên suốt hành trình tái chế.

Ở mắt xích đầu tiên - hành vi người dùng, công ty triển khai song song hai hướng giải pháp. Về truyền thông, các chiến dịch phân loại rác tại nguồn của doanh nghiệp này đã tiếp cận hàng chục triệu người thông qua kênh trực tiếp và truyền thông đại chúng. 

Song song, các thiết kế bao bì cũng được đơn vị này nghiên cứu và cải tiến theo hướng giảm tác động môi trường, với gần 70% bao bì có khả năng tái chế, tái sử dụng hoặc phân hủy hữu cơ; hàm lượng nhựa tái sinh trung bình hơn 40%, và một số dòng sản phẩm như Sunlight đã đạt 100% nhựa tái sinh.

Ở mắt xích thứ hai - hạ tầng thu gom và xử lý, doanh nghiệp là thành viên sáng lập mô hình hợp tác công - tư PPC từ năm 2020, cùng Bộ Tài nguyên và Môi trường và gần 30 đối tác trong chuỗi giá trị. 

Từ năm 2021 đến nay, các hoạt động phối hợp đã giúp thu gom và tái chế hơn 55.000 tấn rác thải nhựa, góp phần từng bước hình thành hệ thống thu hồi vật liệu với quy mô và mức độ kết nối ngày càng được nâng cao.

Ở mắt xích thứ ba - minh bạch dòng vật liệu, mô hình Trạm Thu hồi Vật liệu tái chế (Material Recovery Facility - MRF) do công ty và các đối tác triển khai đưa yếu tố công nghệ vào toàn bộ hành trình thu gom - tái chế, cho phép ghi nhận và theo dõi dòng vật liệu theo thời gian thực, thay vì chỉ dừng ở khâu thu gom vật lý. 

Mô hình này được lắp đặt đầu tiên tại Việt Nam ở phường Tân Mỹ, TP.HCM, trong khuôn khổ hợp tác ba bên giữa Unilever Việt Nam, chính quyền địa phương và Công ty CP Công nghệ Grac.

Khác với điểm thu gom thông thường, Trạm MRF vừa là điểm tiếp nhận vật liệu đã phân loại từ hộ gia đình, vừa là nút kiểm soát chất lượng trước khi vật liệu đến tay cơ sở tái chế. 

Mỗi loại vật liệu tại trạm được định lượng rõ ràng và toàn bộ hành trình được số hóa qua ứng dụng Grac - giúp người dân theo dõi trực tiếp đóng góp của mình, đồng thời tạo dữ liệu minh bạch cho toàn chuỗi.