Báo Pháp luật Việt Nam xin được trân trọng giới thiệu bài viết của GS.TS Trần Minh Điển - Giám đốc BV Nhi Trung ương, Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam về một số nội dung mới trong Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác, đặc biệt là quy định liên quan đến người dưới 18 tuổi.

Theo GS.TS Trần Minh Điển, trước hết, chúng ta cần phân biệt rõ hai nội dung quan trọng của dự thảo Luật: hiến mô tái sinh ở trẻ em khi còn sống và hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi đã chết não hoặc chết tuần hoàn. Đây là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau về bản chất y học và điều kiện pháp lý.

Hiến mô tái sinh ở trẻ em khi còn sống

Theo dự thảo Luật, mô tái sinh là những mô mà sau khi lấy ra khỏi cơ thể, cơ thể vẫn có khả năng tiếp tục sản sinh hoặc phát triển thay thế mô đã lấy.

Ví dụ điển hình trong y học là các tế bào gốc tạo máu, có thể được thu thập từ tủy xương hoặc máu ngoại vi để điều trị một số bệnh hiểm nghèo. Khác với việc lấy đi một cơ quan như thận hoặc gan, các tế bào tạo máu có khả năng tiếp tục được cơ thể sản sinh, phục hồi sau khi thu thập với số lượng và kỹ thuật phù hợp.

Trong thực tiễn nhi khoa, có những trẻ mắc bệnh bạch cầu, suy tủy xương, thalassemia thể nặng hoặc suy giảm miễn dịch bẩm sinh cần được ghép tế bào gốc tạo máu. Trong một số trường hợp, người anh hoặc chị mắc bệnh nặng, trong khi người em ruột chưa đủ 18 tuổi lại là người có mức độ tương hợp tốt nhất để hiến tế bào gốc.

Nếu không có người hiến trưởng thành phù hợp, việc cho phép người em hiến tế bào gốc tạo máu, sau khi được đánh giá đầy đủ về sức khỏe và các điều kiện cần thiết, có thể mang lại cơ hội điều trị và cứu sống người thân của mình.

Chính vì vậy, việc dự thảo Luật cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh trong một số trường hợp đặc biệt để điều trị cho người thân là đề xuất có cơ sở khoa học và mang ý nghĩa nhân văn.

Đây cũng không phải là vấn đề mới trên thế giới. Tổ chức Y tế Thế giới và các tổ chức chuyên môn quốc tế đã có những nguyên tắc, khuyến nghị về việc cho phép trẻ em hiến tế bào tái sinh trong phạm vi gia đình khi không có người hiến trưởng thành phù hợp, với những điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt.

Tuy nhiên, cần đặc biệt nhấn mạnh rằng: Việc cho phép hiến mô tái sinh hoàn toàn không đồng nghĩa với việc cho phép lấy thận, gan hoặc các cơ quan lành của trẻ đang sống để ghép cho người khác.

Dự thảo Luật quy định cụ thể các điều kiện đối với từng nhóm tuổi, phạm vi người thân được nhận, sự đồng ý của trẻ và người đại diện, đồng thời yêu cầu tư vấn độc lập để bảo đảm việc hiến mô là tự nguyện, không bị cưỡng ép.

Bác sĩ Bệnh viện Nhi Trung ương thăm khám cho trẻ sau ca ghép gan. (Ảnh: Bệnh viện Nhi Trung ương)

Hiến mô, bộ phận cơ thể ở trẻ em sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn

Bên cạnh quy định về hiến mô tái sinh, dự thảo Luật còn bổ sung quy định về hiến mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn.

Đây là nội dung cần được giải thích rõ để tránh nhầm lẫn giữa việc hiến tạng sau khi chết với việc lấy tạng ở trẻ em đang sống.

Theo dự thảo Luật, việc lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết chỉ được xem xét khi đã được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo các tiêu chuẩn chuyên môn và quy định pháp luật; đồng thời phải đáp ứng những điều kiện về nguyện vọng hiến và sự đồng ý của người đại diện hợp pháp.

Chết não không phải là hôn mê sâu, cũng không phải là tình trạng bệnh nặng hoặc nguy kịch. Chết não là tình trạng mất hoàn toàn và không thể phục hồi chức năng não, được xác định bằng những tiêu chuẩn y học nghiêm ngặt. Một người bệnh đang hôn mê, dù rất nặng, nhưng chưa được xác định chết não thì không thể được coi là người hiến tạng sau chết não.

Dự thảo Luật cũng quy định việc xác định chết não, chết tuần hoàn phải do Hội đồng chuyên môn thực hiện. Những người trực tiếp điều trị, tham gia vận động hiến hoặc thuộc kíp lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể không được tham gia Hội đồng xác định chết não, chết tuần hoàn của người hiến đó. Đây là nguyên tắc quan trọng nhằm bảo đảm tính độc lập, khách quan và minh bạch.

Trong thực tiễn nhi khoa, có nhiều trẻ mắc suy tim, suy gan, suy thận giai đoạn cuối mà ghép tạng là giải pháp điều trị cần thiết để duy trì sự sống.

Đặc biệt, đối với trẻ nhỏ, việc tìm được nguồn tạng hiến phù hợp thường gặp nhiều khó khăn do những yêu cầu về kích thước cơ quan, mức độ tương hợp và các điều kiện chuyên môn khác. Vì vậy, nguồn tạng hiến sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, trong những trường hợp đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật, có thể mang lại cơ hội sống cho những trẻ mắc bệnh hiểm nghèo.

Từ góc độ nhân văn, một trường hợp hiến tạng sau khi qua đời có thể giúp những người bệnh khác tiếp tục được sống. Tuy nhiên, điều đó chỉ có ý nghĩa khi việc hiến tặng xuất phát từ nguyện vọng hợp pháp, được thực hiện trên cơ sở tự nguyện, với quy trình chuyên môn nghiêm ngặt và sự tôn trọng đối với người hiến cũng như gia đình.

Bảo đảm quyền lợi và sự an toàn của trẻ em là nguyên tắc xuyên suốt

Dưới góc độ của người làm công tác nhi khoa, tôi cho rằng điểm quan trọng nhất của những quy định này là phải bảo vệ đồng thời quyền lợi của người bệnh cần được điều trị và của trẻ em có thể trở thành người hiến.

Đối với trẻ hiến mô tái sinh khi còn sống, việc hiến chỉ nên được xem xét khi có chỉ định điều trị rõ ràng, không có người hiến trưởng thành phù hợp, những nguy cơ đối với sức khỏe của trẻ hiến đã được đánh giá đầy đủ và có sự đồng ý hợp lệ theo quy định pháp luật.

Việc đánh giá không chỉ dừng lại ở các điều kiện về sức khỏe thể chất mà còn cần quan tâm đến tâm lý, khả năng nhận thức, quyền được thông tin và bày tỏ ý kiến của trẻ. Đặc biệt, phải bảo đảm trẻ không bị ép buộc hoặc chịu áp lực từ gia đình trong quá trình quyết định.

Đối với việc hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, phải thực hiện đầy đủ các quy định về xác định tử vong, xác nhận nguyện vọng hiến, sự đồng ý của người đại diện và cơ chế giám sát độc lập. Mọi hoạt động hiến, lấy, ghép phải được thực hiện tại những cơ sở y tế đáp ứng đầy đủ điều kiện chuyên môn và pháp lý.

Đồng thời, dự thảo Luật nghiêm cấm các hành vi mua bán, ép buộc, lấy trộm mô, bộ phận cơ thể hoặc lợi dụng quan hệ giám hộ để thực hiện việc hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi trái quy định pháp luật.

Để những quy định mang tính nhân văn của Luật được triển khai hiệu quả trong thực tiễn, chúng tôi cho rằng sau khi Luật được Quốc hội thông qua, Chính phủ và Bộ Y tế cần sớm ban hành các nghị định, thông tư hướng dẫn thi hành.

Trong đó, cần quy định cụ thể danh mục mô tái sinh được phép hiến ở người dưới 18 tuổi; điều kiện và quy trình đánh giá sức khỏe, tâm lý; việc bảo đảm quyền được thông tin, bày tỏ ý kiến và sự tự nguyện của trẻ; cơ chế tư vấn, giám sát độc lập cũng như trách nhiệm chăm sóc, theo dõi sức khỏe sau hiến.

Đối với hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, cần hướng dẫn chặt chẽ quy trình xác định tử vong, xác nhận nguyện vọng hiến của người chưa thành niên, trách nhiệm của người đại diện và các điều kiện bảo đảm tính minh bạch, khách quan trong toàn bộ quá trình hiến, lấy, ghép.

Đây là những điều kiện quan trọng để chính sách vừa phát huy giá trị nhân văn, vừa bảo đảm quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em.

Tôi muốn nhấn mạnh rằng, tinh thần của chính sách này không phải là cho phép tùy tiện lấy mô, tạng ở trẻ em, mà là tạo thêm cơ hội điều trị, cứu sống những người bệnh hiểm nghèo trong những điều kiện được pháp luật quy định chặt chẽ, đồng thời luôn đặt quyền lợi, sức khỏe, phẩm giá và sự an toàn của trẻ em lên hàng đầu.

Tôi tin rằng, khi những quy định này được giải thích đầy đủ, minh bạch, hoàn thiện trên cơ sở khoa học và được thực hiện với cơ chế giám sát nghiêm ngặt, xã hội sẽ hiểu đúng hơn ý nghĩa nhân văn của dự thảo Luật, từ đó góp phần thúc đẩy hoạt động hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể vì mục tiêu cứu sống người bệnh và bảo vệ sức khỏe Nhân dân.