Thoạt nghe nhiều người cho rằng điều này quá vô lý. Nhưng dưới góc độ pháp lý, đây lại là một cách áp dụng đúng quy định của Bộ luật Hình sự và Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao.

Đã từng ngồi tù nhiều lần nhưng vì sao vẫn được coi là “phạm tội lần đầu”?

Theo hồ sơ vụ án, bị cáo từng có các tiền án: Năm 2008: Trộm cắp tài sản. Năm 2011: Cướp giật tài sản. Năm 2014: Cướp giật tài sản. Sau nhiều năm chấp hành xong hình phạt và được xóa án tích, đến năm 2025, bị cáo thực hiện hành vi trộm cắp tài sản. Tại phiên tòa sơ thẩm, HĐXX cho bị cáo được hưởng tình tiết iamr nhẹ “phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng” và tuyên phạt mức án 18 tháng tù.

Viện kiểm sát kháng nghị vì cho rằng bị cáo có nhân thân xấu, nhiều tiền án nên không đủ điều kiện hưởng tình tiết giảm nhẹ “phạm tội lần đầu”. Tuy nhiên, Tòa án cấp phúc thẩm không chấp nhận kháng nghị.

“Phạm tội lần đầu” không đồng nghĩa với “chưa từng bị kết án”

Trong đời sống, nghe đến cụm từ “phạm tội lần đầu”, ai cũng nghĩ trước đó người này chưa từng vi phạm pháp luật. Nhưng quy định “phạm tội lần đầu” trong pháp luật hình sự lại có cách hiểu khác.

Theo khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự và Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP ngày 30/9/2025 của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao, việc xác định “phạm tội lần đầu” không chỉ căn cứ vào số lần bị kết án trong quá khứ mà còn phải xem tình trạng pháp lý của các bản án đó tại thời điểm phạm tội mới.

Nếu người phạm tội đã được xóa án tích, thì về mặt pháp lý họ được coi như chưa bị kết án. Nói cách khác, pháp luật khôi phục địa vị pháp lý của họ như một người chưa có án tích. Do đó, khi họ thực hiện hành vi phạm tội mới trong trường hợp đáp ứng đầy đủ các điều kiện mà Nghị quyết hướng dẫn, vẫn có thể được xem xét là “phạm tội lần đầu” để áp dụng tình tiết giảm nhẹ - dù quá khứ từng có những lần phạm tội.

Xóa án tích không phải là “xóa quá khứ”

Đây là một trong những chế định nhân văn nhất của pháp luật hình sự Việt Nam. Một người được xóa án tích không có nghĩa là lịch sử phạm tội của họ chưa từng tồn tại. Có điều, các tiền án cũ của họ chỉ còn tồn tại trong hồ sơ tư pháp.

Sau khi người phạm tội đã chấp hành xong bản án, cải tạo tốt và hết thời hạn luật định thì Nhà nước cho họ cơ hội tái hòa nhập xã hội hoàn toàn. Nếu pháp luật vẫn mãi coi họ là người có tiền án thì chế định xóa án tích sẽ trở nên vô nghĩa. Chính vì vậy, Bộ luật Hình sự quy định rõ: người đã được xóa án tích thì được coi như chưa bị kết án. Đó không phải là sự ưu ái dành cho người phạm tội mà là chính sách hình sự nhằm khuyến khích cải tạo, hoàn lương.

 Có phải cứ được xóa án tích là đương nhiên được giảm nhẹ?

Câu trả lời là không. Xóa án tích chỉ giải quyết tình trạng pháp lý của các bản án cũ. Muốn được hưởng tình tiết “phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng”, người phạm tội còn phải đáp ứng các điều kiện khác theo hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán.

Trở lại vụ án trên, Tòa án xác định: Các tiền án trước đây đều đã được xóa án tích. Tội danh lần này thuộc trường hợp được xem xét áp dụng theo hướng dẫn. Bị cáo thành khẩn khai báo. Ăn năn hối cải. Là lao động chính trong gia đình. Tài sản đã được thu hồi, trả lại đầy đủ cho bị hại và bị hại cũng có đơn xin giảm nhẹ hình phạt.

Vì vậy, mặc dù bị cáo có quá khứ phạm tội nhưng về mặt pháp lý vẫn đủ điều kiện được hưởng tình tiết giảm nhẹ “phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng”.

Bản án nhân văn

Bản án trên của TAND tỉnh Tây Ninh cho thấy một nguyên tắc rất quan trọng của pháp luật hình sự hiện đại: đánh giá con người theo tình trạng pháp lý hiện tại, chứ không chỉ nhìn vào quá khứ.

Không ít người khi đọc bản án sẽ phản ứng rằng: “Đi tù ba lần mà vẫn được hưởng tình tiết “phạm tội lần đầu” thì pháp luật quá nhẹ.” Nhưng nếu hiểu đúng bản chất của chế định xóa án tích sẽ thấy đây không phải là sự dễ dãi. Pháp luật hình sự đã quy định người chấp hành xong án phạt được phục hồi địa vị pháp lý, thì các cơ quan tiến hành tố tụng cũng phải tôn trọng hậu quả pháp lý của việc xóa án tích. Không thể vừa công nhận người đó đã được xóa án tích, vừa tiếp tục đối xử với họ như người còn tiền án.

Điều đó cũng khẳng định một nguyên tắc quan trọng trong tố tụng hình sự: mọi tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ đều phải được xác định trên cơ sở quy định của pháp luật, không dựa vào cảm tính hay ấn tượng về quá khứ của bị cáo.

Đây là thông điệp có ý nghĩa lớn đối với hoạt động xét xử: công lý không chỉ là trừng phạt người phạm tội, mà còn phải thực hiện đúng và đẩy đủ quy định khoan hồng của pháp luật khi người phạm tội đã đủ điều kiện được pháp luật thừa nhận quyền được làm lại cuộc đời./.