Đổi mới tư duy quản lý, lấy sức khỏe người dân làm trung tâm

Dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang thu hút sự quan tâm của dư luận, cộng đồng doanh nghiệp trong và ngoài nước cũng như các đại biểu Quốc hội tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.

Sau hơn một thập kỷ triển khai Luật An toàn thực phẩm năm 2010, hệ thống pháp luật về lĩnh vực này đã bộc lộ những hạn chế, bất cập trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ chế biến, sự đa dạng của các dòng sản phẩm mới và tính phức tạp của thị trường.

Quán triệt quan điểm “Sức khỏe người dân là trên hết, trước hết”, dự thảo Luật đặt mục tiêu tăng cường quản lý, chủ động phòng ngừa và ngăn chặn từ sớm, từ xa các nguy cơ mất an toàn thực phẩm (ATTP).

Thực tiễn cho thấy, việc chỉ xử lý sau khi sản phẩm kém chất lượng, thổi phồng công dụng hoặc không bảo đảm an toàn đã lưu hành rộng rãi có thể gây ra những hệ lụy nghiêm trọng đối với người tiêu dùng. Do đó, yêu cầu đặt ra là phải xây dựng cơ chế quản lý chủ động, hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, phòng ngừa nguy cơ không đồng nghĩa với việc gia tăng các rào cản hành chính. Theo tinh thần Nghị quyết số 184/NQ-CP ngày 9/7/2026 của Chính phủ, dự thảo Luật hướng tới đổi mới toàn diện tư duy quản lý, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm trên cơ sở khoa học và phân tích nguy cơ, phù hợp với thông lệ quốc tế. Mục tiêu là vừa bảo vệ sức khỏe Nhân dân, vừa tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch, thuận lợi và bền vững cho doanh nghiệp.

Một trong những nội dung trọng tâm của dự thảo Luật là đổi mới phương thức quản lý sản phẩm thực phẩm. Theo quy định của Luật An toàn thực phẩm năm 2010, các sản phẩm thực phẩm bao gói sẵn phải thực hiện chứng nhận hợp quy theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia và đăng ký công bố có thời hạn. Cơ chế này được đánh giá chưa phù hợp với tính đa dạng của các sản phẩm thực phẩm cũng như thông lệ quốc tế.

Các sản phẩm thực phẩm bao gói sẵn phải thực hiện chứng nhận hợp quy theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia và đăng ký công bố có thời hạn. (Ảnh minh hoạ)

Trên cơ sở đó, dự thảo Luật đề xuất ba hình thức quản lý sản phẩm, gồm: đăng ký bản công bố sản phẩm; công bố tiêu chuẩn sản phẩm; miễn đăng ký bản công bố sản phẩm và miễn công bố tiêu chuẩn sản phẩm.

Đối với hình thức công bố tiêu chuẩn sản phẩm, phần lớn thực phẩm chế biến bao gói sẵn, phụ gia thực phẩm, chất hỗ trợ chế biến, hương liệu thực phẩm và các dụng cụ, vật liệu, bao bì tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm thuộc nhóm áp dụng.

Theo dự thảo, tổ chức, cá nhân được quyền sản xuất, kinh doanh và lưu thông sản phẩm ngay sau khi hoàn thành việc nộp hồ sơ công bố tiêu chuẩn sản phẩm. Đồng thời, cơ sở phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính chính xác, hợp pháp của hồ sơ cũng như chất lượng, an toàn thực phẩm của sản phẩm đã công bố.

Cơ quan quản lý không thẩm định hồ sơ công bố tiêu chuẩn sản phẩm mà thực hiện hậu kiểm đối với sản phẩm lưu hành trên thị trường. Đáng chú ý, dự thảo Luật cũng mở rộng các trường hợp được miễn đăng ký công bố sản phẩm và miễn công bố tiêu chuẩn sản phẩm.

Nhóm này bao gồm sản phẩm không lưu thông trên thị trường, sản phẩm phục vụ sản xuất nội bộ, thực phẩm tươi sống hoặc sơ chế, chế biến nhỏ lẻ, thực phẩm chưa bao gói, thực phẩm đường phố, thực phẩm tại các cơ sở sản xuất, kinh doanh nhỏ lẻ và cơ sở dịch vụ ăn uống.

Dù được miễn một số thủ tục công bố, các sản phẩm vẫn phải đáp ứng điều kiện ATTP, điều kiện của cơ sở hoặc nơi chế biến và chịu sự giám sát trong quá trình lưu thông trên thị trường.

Việc phân loại cụ thể các nhóm sản phẩm được kỳ vọng góp phần giảm thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh, đồng thời vẫn bảo đảm yêu cầu quản lý an toàn thực phẩm.

Tăng kiểm soát thực phẩm bổ sung, ngăn quảng cáo sai sự thật

Thời gian qua, nhiều vụ việc liên quan đến thực phẩm giả, quảng cáo thổi phồng công dụng, gây hiểu nhầm cho người tiêu dùng đã được cơ quan chức năng phát hiện, xử lý. Những bất cập này đặt ra yêu cầu phải tăng cường kiểm soát đối với các sản phẩm có công bố khuyến cáo về sức khỏe.

Dự thảo Luật đề xuất phân biệt hai nhóm thực phẩm bổ sung.

Thứ nhất, thực phẩm bổ sung thông thường chưa được nghiên cứu bài bản về công dụng, tiêu chuẩn sản phẩm không được công bố khuyến cáo sức khỏe và áp dụng hình thức công bố tiêu chuẩn sản phẩm.

Thứ hai, thực phẩm bổ sung có công bố khuyến cáo sức khỏe phải thực hiện đăng ký bản công bố sản phẩm. Nhóm này cần có nghiên cứu khoa học, hồ sơ kỹ thuật chứng minh công dụng, tiêu chuẩn sản phẩm và độ ổn định để đánh giá hạn sử dụng. Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm việc công bố công dụng sản phẩm phải có căn cứ khoa học, tránh tình trạng quảng cáo vượt quá giá trị thực tế.

Đồng thời, cơ chế quản lý mới được kỳ vọng tạo sự công bằng giữa các doanh nghiệp làm ăn chân chính, có sản phẩm đáp ứng đúng chất lượng và những đơn vị lợi dụng quảng cáo để trục lợi.

Theo dự thảo, việc công bố về sức khỏe phải dựa trên bằng chứng khoa học phù hợp, không gây hiểu nhầm và đáp ứng các điều kiện áp dụng.

Qua đó, người tiêu dùng có cơ sở lựa chọn sản phẩm đúng nhu cầu dinh dưỡng, đúng mục đích chăm sóc sức khỏe và tương xứng với giá trị thực tế.

Tăng cường kiểm soát đối với các sản phẩm có công bố khuyến cáo về sức khỏe.

Một điểm mới đáng chú ý khác là quy định về thời hạn hiệu lực của giấy đăng ký bản công bố sản phẩm.

Đặc biệt, theo dự thảo, giấy đăng ký bản công bố sản phẩm có hiệu lực 5 năm. Cơ chế gia hạn được thiết kế theo hướng đơn giản hóa thủ tục, không gây gián đoạn hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp.

Cơ sở thực hiện khai báo các thông tin về lưu hành sản phẩm, vi phạm, thu hồi, sự cố ATTP trong nước và nước ngoài, đồng thời cập nhật thông tin duy trì điều kiện bảo đảm ATTP của cơ sở sản xuất.

Sau khi hoàn thành việc khai báo trên cơ sở dữ liệu hoặc nộp thông báo gia hạn trong trường hợp chưa hoàn thiện cơ sở dữ liệu, doanh nghiệp được tiếp tục hoạt động sản xuất, kinh doanh mà không phải chờ xét duyệt.

Theo tài liệu dự thảo, cơ chế này nhằm tránh phát sinh giấy phép con, giảm chi phí và thời gian cho doanh nghiệp, đồng thời giúp cơ quan quản lý cập nhật dữ liệu, loại bỏ những sản phẩm không còn tồn tại trên thực tế.

Việc duy trì hiệu lực đăng ký cũng góp phần phục vụ công tác hậu kiểm, đánh giá nguy cơ và nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của các cơ sở lưu hành sản phẩm.

Công khai thông tin, trao quyền giám sát cho người tiêu dùng

Dự thảo Luật còn đề xuất yêu cầu trên nhãn bao bì sản phẩm phải in “Số giấy đăng ký bản công bố sản phẩm” và “Số tiếp nhận công bố tiêu chuẩn sản phẩm”. Đây được xem là căn cứ giúp cơ quan quản lý và lực lượng chức năng kiểm tra nhanh tính hợp pháp của sản phẩm trên thị trường.

Đối với người tiêu dùng, các thông tin này giúp nhận diện sản phẩm đã hoàn thành thủ tục pháp lý trước khi lưu thông, đồng thời có thể tra cứu thông tin công khai về sản phẩm trên hệ thống thông tin ATTP.

Quy định công khai thông tin cũng gắn trách nhiệm trực tiếp với tổ chức, cá nhân đứng tên công bố hồ sơ, góp phần nâng cao tính minh bạch trong hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm.

Bên cạnh đó, dự thảo Luật đưa ra thời gian chuyển tiếp từ 24 đến 36 tháng, tạo điều kiện để doanh nghiệp cập nhật thông tin, hoàn thiện hồ sơ trên hệ thống, điều chỉnh nhãn hàng hóa và sử dụng bao bì đã in ấn. Các sản phẩm đang lưu thông trên thị trường được phép sử dụng đến hết hạn của sản phẩm theo nội dung dự thảo.

Có thể thấy, đổi mới cơ chế quản lý ATTP không chỉ nhằm giảm thủ tục hành chính mà còn hướng tới nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp, tăng hiệu quả giám sát và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Với định hướng lấy sức khỏe người dân làm trung tâm, lấy sự phát triển bền vững của doanh nghiệp làm động lực và các tiêu chuẩn khoa học làm cơ sở, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) được kỳ vọng tạo bước chuyển trong quản lý lĩnh vực đặc biệt quan trọng này.