Phóng sự về những chiêu trò lừa đảo núp bóng sản phẩm “sở hữu kỳ nghỉ” phát sóng trên VTV ngày 6/6 đang thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận. Đáng chú ý, phần lớn nạn nhân được phản ánh trong phóng sự là người cao tuổi – những người dễ bị tác động bởi các lời mời chào hấp dẫn và những cam kết về kỳ nghỉ dưỡng đẳng cấp.

Thực tế, đây không phải lần đầu tiên báo chí hay VTV lên tiếng cảnh báo về hình thức kinh doanh nhiều tranh cãi này.

Tuy nhiên, phóng sự lần này tạo hiệu ứng mạnh bởi cách tiếp cận trực diện, đi sâu vào từng trường hợp cụ thể. Ê-kíp ghi hình đã tìm đến tận nhà các nạn nhân, tái hiện chi tiết quá trình bị dụ dỗ ký hợp đồng, đồng thời phản ánh những hệ lụy tài chính, tâm lý nặng nề mà nhiều người phải gánh chịu sau khi bỏ ra hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đồng.

Về bản chất, “sở hữu kỳ nghỉ” là mô hình kinh doanh đã tồn tại từ lâu trên thế giới, với sự tham gia của nhiều tập đoàn lớn và uy tín. Tuy nhiên, khi du nhập vào Việt Nam, mô hình này đã bị không ít doanh nghiệp biến tướng vì mục tiêu lợi nhuận, dẫn đến hàng loạt tranh chấp, khiếu nại và nghi vấn lừa đảo kéo dài trong nhiều năm.

Chuyên trang Pháp luật PLus xin giới thiệu bài viết thể hiện quan điểm cá nhân Thượng tá, Tiến sĩ (TS). Đào Trung Hiếu, chuyên gia tội phạm học về vấn đề này.

Những người bị lừa không hẳn là người nhẹ dạ

Điều khiến dư luận sửng sốt trong nhiều vụ việc liên quan đến các mô hình đầu tư, sở hữu kỳ nghỉ, bán hàng đa cấp biến tướng hay các chương trình huy động tài chính không chỉ là số tiền hàng tỷ đồng mà các nạn nhân đã mất. Điều khó hiểu hơn là vì sao những người từng trải, có học thức, có tài sản, thậm chí đã trải qua nhiều va đập của cuộc đời, lại có thể bước từng bước vào một chiếc bẫy mà khi sự việc vỡ lở, nhiều người ngoài cuộc cho rằng những dấu hiệu bất thường đã hiện diện từ rất sớm.

Câu hỏi ấy thoạt nhìn thuộc về kinh tế hoặc pháp luật. Nhưng đi đến tận cùng, đó lại là câu hỏi của tội phạm học, của tâm lý học hành vi và của chính những nhu cầu rất sâu kín trong đời sống con người.

Mỗi khi một vụ lừa đảo lớn bị phanh phui, trên mạng xã hội thường xuất hiện những bình luận quen thuộc: “Tham thì thâm”, “Ai bảo dễ tin người”, “Tiền nhiều nên mới mất nhiều”. Những nhận xét ấy có thể đem lại cảm giác thỏa mãn nhất thời cho người nói, nhưng lại không giúp lý giải bản chất của vấn đề.

Nếu chỉ vì lòng tham, sẽ rất khó giải thích vì sao có những người mẹ phải nuôi con bệnh tật, những người già dành dụm cả đời cho tuổi xế chiều, hay những người kinh doanh nhiều năm trên thương trường vẫn trở thành nạn nhân.

Nếu chỉ vì thiếu hiểu biết, cũng khó lý giải vì sao trong danh sách người bị hại của nhiều vụ án kinh tế lớn lại xuất hiện những người có trình độ học vấn cao, có kinh nghiệm xã hội và từng đưa ra nhiều quyết định tài chính đúng đắn trong quá khứ.

Thực tế cho thấy, các mô hình lừa đảo hiện đại không còn vận hành theo cách thô sơ của những kẻ bán thuốc dạo hay giả danh người quen vay tiền. Chúng được tổ chức như những chiến dịch tiếp thị chuyên nghiệp. Có văn phòng, có hệ thống quản trị, có đội ngũ bán hàng được đào tạo bài bản, có ngôn ngữ pháp lý, có hợp đồng, có hội thảo, có những câu chuyện thành công được xây dựng công phu.

Điều quan trọng hơn, chúng không tấn công trực diện vào tài khoản ngân hàng của nạn nhân. Chúng tác động vào nhận thức, cảm xúc và kỳ vọng của con người.

Trong nạn nhân học (Victimology), người ta nhận thấy rằng nhiều nạn nhân không mua sản phẩm đơn thuần. Họ đang mua một lời hứa về tương lai. Có người mua hy vọng chữa bệnh cho người thân. Có người mua giấc mơ về một tuổi già đủ đầy hơn. Có người mua niềm tin rằng số tiền tích cóp cả đời sẽ tiếp tục sinh sôi để bảo đảm cuộc sống cho con cháu.

Khi hy vọng trở thành động lực chính cho quyết định tài chính, con người dễ chấp nhận những điều mà trong trạng thái bình tĩnh họ có thể sẽ nghi ngờ.

Tội phạm "cổ cồn trắng" và nghệ thuật thao túng cảm xúc

Nhà tội phạm học Edwin Sutherland từng đưa ra khái niệm “White-collar Crime” - (tội phạm cổ cồn trắng),để chỉ những hành vi phạm tội được thực hiện dưới vỏ bọc của các hoạt động nghề nghiệp hoặc kinh doanh hợp pháp.

Điểm nguy hiểm của loại tội phạm này nằm ở chỗ chúng không tạo ra cảm giác đối đầu. Nạn nhân không bị đe dọa bằng vũ lực. Không bị ép buộc bằng dao súng. Không bị khống chế bằng những hình thức cưỡng ép hữu hình.

Ngược lại, họ được chào đón, được tư vấn, được chăm sóc và được thuyết phục.

Bề ngoài, mọi quyết định đều mang dáng vẻ tự nguyện.

Nhưng từ góc độ tâm lý học tội phạm, một quyết định chỉ thực sự tự do khi người đưa ra quyết định được tiếp cận đầy đủ thông tin, hiểu rõ rủi ro và có đủ điều kiện để đánh giá khách quan các phương án khác nhau. Khi thông tin bị bóp méo, khi những mặt bất lợi bị che giấu, khi lợi ích được phóng đại và khi cảm xúc liên tục được kích thích, khả năng phán đoán độc lập của con người sẽ bị ảnh hưởng đáng kể.

Nhiều nghiên cứu về thiên kiến nhận thức (Cognitive Bias) cho thấy con người thường không ra quyết định hoàn toàn bằng lý trí. Chúng ta có xu hướng tin vào những điều phù hợp với mong muốn của mình, tin vào những thông tin được lặp lại nhiều lần và tin vào những điều được đám đông xác nhận.

Đó là lý do các tổ chức lừa đảo thường xây dựng những không gian sang trọng, tổ chức những sự kiện đông người, sử dụng các câu chuyện thành công và tạo ra cảm giác rằng rất nhiều người khác đã tham gia trước mình.

Mục tiêu cuối cùng không phải là bán sản phẩm. Mục tiêu là làm cho nạn nhân cảm thấy quyết định của mình là đúng đắn và được xã hội công nhận.

Vì sao càng mất tiền, nhiều người càng khó dừng lại?

Một hiện tượng thường gặp trong các vụ lừa đảo tài chính là nạn nhân tiếp tục đầu tư ngay cả khi đã bắt đầu xuất hiện nghi ngờ. Có người bán đất. Có người vay mượn. Có người dùng toàn bộ khoản tiết kiệm cuối cùng để tiếp tục tham gia.

Nhìn từ bên ngoài, điều đó có vẻ phi lý, nhưng tâm lý học hành vi lại có cách giải thích khá thuyết phục.

Khi con người đã đầu tư quá nhiều tiền bạc, thời gian và cảm xúc vào một lựa chọn, họ thường không muốn chấp nhận khả năng mình đã sai. Các nhà tâm lý học gọi hiện tượng này là “hiệu ứng chi phí chìm” (Sunk Cost Effect).

Càng bỏ ra nhiều, con người càng khó dừng lại.

Không phải vì họ còn tin tuyệt đối vào cơ hội phía trước, mà bởi việc thừa nhận thất bại đồng nghĩa với việc phải đối diện với tổn thất đã xảy ra.

Trong nhiều trường hợp, điều giữ chân nạn nhân không còn là niềm tin vào dự án mà là hy vọng mong manh rằng khoản tiền đã mất vẫn có thể được cứu vãn.

Hy vọng ấy trở thành sợi dây vô hình nhưng cực kỳ bền chặt.

Đó cũng là lý do nhiều nạn nhân giấu kín câu chuyện với người thân. Bởi chia sẻ đồng nghĩa với việc phải đối diện với nguy cơ bị phản đối, bị chất vấn hoặc phải thừa nhận rằng mình có thể đã bị lừa.

Nỗi sợ mất tiền đôi khi không lớn bằng nỗi sợ mất thể diện.

Muốn chống lừa đảo, phải bảo vệ niềm tin xã hội

Quan sát nhiều vụ việc trong thời gian gần đây, có thể nhận thấy người cao tuổi xuất hiện với tần suất đáng chú ý trong nhóm nạn nhân.

Không ít người cho rằng điều đó đơn giản vì họ có tiền, nhưng nếu chỉ có tiền thôi thì chưa đủ. Điều mà nhiều đối tượng lừa đảo nhắm tới còn là những khoảng trống tâm lý rất đặc thù của tuổi già.

Sau khi nghỉ hưu, nhiều người vẫn còn sức khỏe, còn kinh nghiệm và còn mong muốn đóng góp cho xã hội. Tuy nhiên, các mối quan hệ nghề nghiệp dần thu hẹp. Những vai trò xã hội từng gắn bó hàng chục năm không còn nữa. Con cái trưởng thành, có cuộc sống riêng. Những cuộc trò chuyện mỗi ngày thưa dần.

Trong sự tĩnh lặng ấy, không ít người bắt đầu cảm thấy mình ít được lắng nghe hơn, ít được cần đến hơn.

Trong khi đó, các tổ chức bán hàng lại rất giỏi trong việc tạo dựng cảm giác được tôn trọng. Khách hàng được gọi là đối tác, được mời tham dự những sự kiện đặc biệt, được chăm sóc tận tình và được khẳng định rằng họ đang nắm giữ những cơ hội mà không phải ai cũng có được.

Xét cho cùng, con người không chỉ có nhu cầu về tiền bạc. Chúng ta còn có nhu cầu được ghi nhận, được kết nối và được cảm thấy mình vẫn có giá trị.

Nếu nhìn từ góc độ đó, nhiều người cao tuổi không chỉ là nạn nhân của một giao dịch tài chính thất bại. Họ còn là nạn nhân của những khoảng trống xã hội chưa được lấp đầy.

Pháp luật có thể xử lý người phạm tội. Nhưng không một bản án nào có thể khôi phục hoàn toàn những tổn thất về niềm tin mà nạn nhân đã trải qua.

Bởi vậy, phòng ngừa luôn quan trọng hơn xử lý. Cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế giám sát các mô hình kinh doanh có nguy cơ cao, tăng cường trách nhiệm minh bạch thông tin của doanh nghiệp và xử lý nghiêm những hành vi quảng cáo sai sự thật hoặc che giấu rủi ro.

Tuy nhiên, những giải pháp pháp lý chỉ là một phần của câu chuyện.

Gia đình cần quan tâm hơn tới các quyết định tài chính lớn của người thân, đặc biệt là người cao tuổi. Nhà trường cần trang bị cho người trẻ kỹ năng nhận diện thao túng tâm lý và tư duy phản biện. Các tổ chức xã hội cần tạo thêm những không gian kết nối cộng đồng để giảm bớt sự cô lập và cô đơn.

Trong thời đại số, tội phạm không chỉ nhắm đến tài sản. Chúng nhắm đến niềm tin, hy vọng và những nhu cầu rất con người.

Vì vậy, muốn bảo vệ người dân trước những cạm bẫy ngày càng tinh vi, không chỉ cần những hàng rào pháp lý đủ mạnh mà còn cần một môi trường xã hội đủ lành mạnh để mỗi cá nhân không phải tìm kiếm niềm tin của mình ở những lời hứa quá đẹp để trở thành sự thật