Tin90p.com - Lao động tự do có thể phải đóng BHXH bắt buộc: Ai chịu trách nhiệm, mức đóng ra sao?
Việc nghiên cứu mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc sang nhóm lao động tự do, người làm việc trên nền tảng số đang đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết.
Khi không có người sử dụng lao động theo mô hình truyền thống, ai sẽ chịu trách nhiệm đóng, mức đóng được xác định thế nào và quyền lợi của người lao động có được bảo đảm tương xứng? Khi người có thu nhập nhưng không có điểm tựa an sinh Một tài xế xe công nghệ có thể kiếm được thu nhập mỗi ngày, người giao hàng nhận tiền theo từng đơn, người bán hàng trực tuyến có thể duy trì hoạt động kinh doanh thường xuyên. Tuy nhiên, phía sau những công việc tưởng như linh hoạt ấy là một thực tế: không phải ai cũng có hợp đồng lao động, chế độ bảo hiểm hay nguồn thu nhập ổn định để bảo đảm cuộc sống lâu dài. Khi còn sức khỏe, họ có thể chủ động tăng thời gian làm việc để cải thiện thu nhập. Nhưng nếu chẳng may ốm đau, tai nạn hoặc đến tuổi không còn khả năng lao động, việc thiếu một cơ chế bảo vệ dài hạn có thể khiến cuộc sống gặp nhiều khó khăn. Đây chính là khoảng trống an sinh mà chính sách BHXH đang hướng tới giải quyết. Luật BHXH số 41/2024/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/7/2025 đã mở rộng một số nhóm thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Tuy nhiên, không phải tất cả những người làm nghề tự do đều đương nhiên thuộc diện này. Trong quá trình nghiên cứu sửa đổi, bổ sung chính sách BHXH năm 2026, việc mở rộng diện bao phủ đối với người làm việc không có quan hệ lao động và lao động trên nền tảng số tiếp tục được đặt ra. Đây là hướng tiếp cận nhằm bảo đảm quyền an sinh cho người lao động trong bối cảnh hình thức việc làm ngày càng đa dạng. Song, mở rộng đối tượng tham gia không chỉ là câu chuyện bổ sung tên một nhóm người vào danh sách đóng bảo hiểm, mà còn đòi hỏi phải thiết kế lại cơ chế thực hiện phù hợp với đặc thù của từng loại hình công việc. Không có chủ sử dụng lao động, ai sẽ đóng bảo hiểm? Khó khăn lớn nhất khi mở rộng BHXH bắt buộc đối với lao động tự do nằm ở việc xác định trách nhiệm tài chính. Đối với người làm việc theo hợp đồng lao động, pháp luật đã quy định rõ phần đóng của người lao động và người sử dụng lao động. Nhưng với người chạy xe công nghệ, giao hàng hoặc làm việc qua các ứng dụng trực tuyến, mối quan hệ giữa các bên có những đặc điểm khác biệt. Một tài xế có thể nhận chuyến từ nhiều ứng dụng, tự lựa chọn thời gian hoạt động và không có mức lương cố định. Thu nhập thực tế còn phải trừ chi phí xăng xe, bảo dưỡng phương tiện, điện thoại và các khoản chi phí phục vụ công việc. Nếu buộc người lao động tự chịu toàn bộ khoản đóng BHXH, chính sách có thể tạo thêm áp lực đối với những người vốn đã phải tự trang trải mọi chi phí sinh hoạt và lao động. Ở chiều ngược lại, nếu yêu cầu doanh nghiệp vận hành nền tảng cùng đóng góp, cần có quy định cụ thể về căn cứ xác định nghĩa vụ, phương thức khấu trừ và trách nhiệm của từng bên. Đáng chú ý, tại phiên thảo luận Quốc hội ngày 9/11/2026, vấn đề trách nhiệm của doanh nghiệp nền tảng số và cơ chế đóng BHXH đối với lao động làm việc qua ứng dụng đã được đặt ra. Các ý kiến cho rằng cần nghiên cứu kỹ đặc điểm việc làm, thu nhập và mối quan hệ giữa người lao động với nền tảng trước khi thiết kế chính sách. Vấn đề này càng phức tạp khi một người cùng lúc làm việc cho nhiều nền tảng. Nếu không có cơ chế quản lý thống nhất, nguy cơ đóng trùng, bỏ sót nghĩa vụ hoặc khó xác định thu nhập làm căn cứ đóng hoàn toàn có thể phát sinh. Do đó, chính sách cần làm rõ không chỉ người nào phải đóng mà còn phải xác định ai có trách nhiệm thu, nộp và bảo đảm quyền lợi cho người tham gia. Mức đóng bao nhiêu để người lao động có thể duy trì? Với người lao động tự do, thu nhập không đều là đặc điểm phổ biến. Có tháng họ kiếm được 10-12 triệu đồng, nhưng cũng có tháng thu nhập giảm mạnh do ít đơn hàng, thời tiết hoặc sức khỏe không bảo đảm. Vì vậy, nếu áp dụng một mức đóng cố định mà không tính đến khả năng tài chính, người lao động có thể gặp khó khăn trong việc duy trì tham gia lâu dài. Theo cơ chế BHXH bắt buộc hiện hành đối với người lao động làm việc theo hợp đồng lao động, người lao động thông thường đóng 8% tiền lương vào quỹ hưu trí và tử tuất; người sử dụng lao động đóng tổng cộng 17,5% vào các quỹ BHXH và tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp theo quy định. Tuy nhiên, các tỷ lệ này không thể mặc nhiên áp dụng cho nhóm lao động tự do đang được nghiên cứu mở rộng. Muốn xác định nghĩa vụ đóng của nhóm mới, cần có quy định cụ thể về mức thu nhập làm căn cứ, tỷ lệ đóng và chủ thể chịu trách nhiệm. Chẳng hạn, với một tài xế có thu nhập 8 triệu đồng/tháng, cần xác định khoản thu nhập nào được tính làm căn cứ đóng, có được trừ chi phí hoạt động hay không và phần đóng của nền tảng (nếu có) được xác định theo nguyên tắc nào. Đây là những câu hỏi không thể giải quyết chỉ bằng cách lấy tổng doanh thu hoặc tiền công nhận được để tính toán. Ngoài ra, chính sách cũng cần tính đến những trường hợp người lao động tạm ngừng công việc, thu nhập giảm hoặc hoạt động không liên tục. Một cơ chế đóng linh hoạt, minh bạch và có sự hỗ trợ phù hợp sẽ giúp người lao động dễ tiếp cận hơn. Đổi lại nghĩa vụ đóng góp, người lao động được hưởng gì? Nếu được đưa vào diện BHXH bắt buộc theo quy định mới, người lao động sẽ có cơ hội tiếp cận hệ thống bảo hiểm với các chế độ tương ứng, thay vì chỉ trông chờ vào thu nhập tự kiếm được. Theo Luật BHXH năm 2024, các chế độ BHXH bắt buộc gồm ốm đau, thai sản, hưu trí và tử tuất. Trong đó, chế độ ốm đau có ý nghĩa thiết thực đối với những người phải trực tiếp làm việc để tạo ra thu nhập. Khi bị bệnh và đáp ứng điều kiện hưởng, người tham gia có thể được giải quyết chế độ theo quy định, giảm bớt khó khăn trong thời gian phải nghỉ làm. Đối với lao động nữ, chế độ thai sản cũng là quyền lợi đáng quan tâm. Những người làm nghề tự do, bán hàng hoặc cung cấp dịch vụ thường không có chế độ nghỉ hưởng lương khi sinh con như người làm việc trong doanh nghiệp. Việc được tiếp cận chính sách thai sản có thể giúp họ có thêm nguồn hỗ trợ trong giai đoạn sinh nở, chăm sóc con nhỏ. Về lâu dài, chế độ hưu trí giúp người lao động có nguồn thu nhập khi hết tuổi lao động và đáp ứng điều kiện hưởng lương hưu. Đây là quyền lợi có ý nghĩa đặc biệt đối với những người không có tích lũy hoặc không có nguồn thu nhập ổn định khi về già. Ngoài ra, chế độ tử tuất cũng góp phần hỗ trợ thân nhân người tham gia khi xảy ra rủi ro mất mát. Cần lưu ý, quyền lợi không phát sinh tự động chỉ vì người lao động đã đóng BHXH. Mỗi chế độ đều có điều kiện cụ thể về đối tượng, thời gian tham gia và các yêu cầu khác theo pháp luật. Không thể chỉ mở rộng diện đóng mà bỏ qua khả năng chi trả Mở rộng diện tham gia BHXH bắt buộc là vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền lợi của một bộ phận lớn người lao động. Tuy nhiên, hiệu quả của chính sách không thể chỉ được đo bằng số lượng người được đưa vào diện đóng bảo hiểm. Đối với nhóm lao động có thu nhập thấp, không ổn định, việc phát sinh thêm nghĩa vụ tài chính cần được đánh giá thận trọng. Nếu mức đóng vượt quá khả năng chi trả, người lao động có thể tìm cách né tránh hoặc không duy trì tham gia, làm giảm hiệu quả của chính sách. Bên cạnh đó, cần tránh tình trạng doanh nghiệp nền tảng chuyển toàn bộ chi phí đóng góp sang người lao động thông qua việc giảm tiền công, tăng chiết khấu hoặc điều chỉnh các khoản phí dịch vụ. Một chính sách khả thi cần giải quyết đồng thời ba vấn đề: xác định đúng đối tượng, phân chia hợp lý trách nhiệm đóng góp và bảo đảm quyền lợi tương ứng với nghĩa vụ tài chính. Đặc biệt, cần có cơ chế hỗ trợ đối với nhóm thu nhập thấp, nghiên cứu phương thức đóng phù hợp với tính chất việc làm linh hoạt và xây dựng hệ thống quản lý để tránh tình trạng một người làm nhiều công việc nhưng khó xác định nghĩa vụ bảo hiểm. Suy cho cùng, mục tiêu của BHXH là bảo đảm an sinh cho người lao động trước những rủi ro trong cuộc sống, chứ không đơn thuần là mở rộng nguồn thu cho các quỹ bảo hiểm. Vì vậy, khi nghiên cứu đưa lao động tự do vào diện tham gia bắt buộc, điều cần được tính toán trước tiên là khả năng thực hiện của người dân và trách nhiệm của các chủ thể cùng tham gia tạo ra thu nhập cho họ. |