Một ngôn ngữ chỉ thực sự sống khi nó hiện diện trong đời sống; một giá trị văn hóa chỉ thực sự bền vững khi được cộng đồng tiếp tục gìn giữ, thực hành và trao truyền; cũng như một chủ trương chỉ có thể đi vào cuộc sống khi tìm được điểm gặp với lợi ích, niềm tin và sự tham gia của nhân dân.

Từ những lớp học tiếng Dao được triển khai qua nhiều năm ở TP Quảng Ninh, câu chuyện vì thế không dừng lại ở việc cán bộ biết thêm một ngôn ngữ, mà quan trọng hơn là mở thêm một cánh cửa để bước vào đời sống cộng đồng, để từ hiểu tiếng mà hiểu người, từ hiểu người mà gần dân, từ gần dân mà nhận diện và khơi dậy những nguồn lực vốn đã hiện hữu trong nhân dân.

Trong không gian phát triển mới của TP Quảng Ninh, cách nhìn ấy càng trở nên có ý nghĩa. Văn hóa không thể chỉ được đặt ở phía sau quá trình phát triển, như một phần việc cần bảo tồn, mà phải được đặt vào chính dòng chảy phát triển, trở thành nguồn lực tạo ra những giá trị mới về kinh tế, xã hội và con người.

Nghị quyết số 17-NQ/TU ngày 30/10/2023 của Ban Chấp hành Đảng bộ TP Quảng Ninh đã xác định xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Quảng Ninh trở thành nguồn lực nội sinh, động lực cho phát triển nhanh, bền vững; trong đó phát triển công nghiệp dịch vụ, công nghiệp văn hóa, công nghiệp giải trí trên nền tảng công nghiệp sáng tạo được xác định là một trong những hướng quan trọng.

Đặt văn hóa vào vị trí ấy cũng đồng nghĩa với việc thay đổi cách nhìn về những gì đang hiện hữu trong cộng đồng. TP Quảng Ninh có 43 thành phần dân tộc, trong đó 42 dân tộc thiểu số với hơn 162.000 người, chiếm 12,31% dân số; riêng người Dao có hơn 73.000 người, chiếm khoảng 45% dân số dân tộc thiểu số của tỉnh.

Cùng với đó là hệ thống di sản phong phú với hơn 600 di tích, danh thắng và khoảng 360 di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê, nhận diện.

Những con số ấy không chỉ phản ánh quy mô của một không gian văn hóa giàu bản sắc, mà còn mở ra một kho tàng tri thức, ngôn ngữ, lễ hội, nghề truyền thống, ẩm thực, nghệ thuật dân gian và cách ứng xử với tự nhiên được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ.

Vấn đề đặt ra hôm nay không chỉ là bảo tồn được bao nhiêu di sản hay duy trì bao nhiêu hoạt động văn hóa, mà quan trọng là làm thế nào để những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống, được trao truyền qua các thế hệ, có không gian để thực hành và được đánh thức thành nguồn lực cho phát triển.

Bà Nguyễn Thị Thanh Thủy, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP Quảng Ninh, cho rằng điều quan trọng là phải đưa văn hóa trở lại đúng vị trí của nó trong đời sống, để cộng đồng vừa là chủ thể gìn giữ, vừa tham gia tạo ra những giá trị mới từ chính bản sắc của mình.

Cách tiếp cận này cho thấy một chuyển động từ “bảo tồn” sang “phát huy”, từ việc coi người dân là đối tượng thụ hưởng sang xác định người dân là chủ thể của quá trình sáng tạo, gìn giữ và hưởng lợi từ văn hóa.

Nhìn từ những lớp học tiếng Dao, sự chuyển đổi ấy càng rõ hơn. Từ năm 2008, Quảng Ninh đã xây dựng chương trình dạy tiếng Dao Thanh Phán với 112 bài, tương đương 448 tiết; qua nhiều năm, hàng nghìn cán bộ, công chức, viên chức và lực lượng vũ trang đã được học tiếng Dao.

Giá trị của chương trình không chỉ nằm ở việc giúp cán bộ giao tiếp được bằng tiếng của đồng bào, mà quan trọng hơn là tạo ra một phương thức tiếp cận gần gũi hơn với cộng đồng.

Khi cán bộ hiểu được ngôn ngữ, họ có thêm điều kiện hiểu phong tục, tập quán, cách nghĩ và những điều người dân thực sự quan tâm; từ đó việc tuyên truyền, vận động và tổ chức thực hiện chủ trương, chính sách cũng có cơ sở để sát thực tế hơn.

Ở xã Tiên Yên, nơi đồng bào dân tộc thiểu số chiếm trên 40% dân số, yêu cầu ấy hiện hữu trong từng công việc ở cơ sở.

Ông Nguyễn Cao Khải, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Tiên Yên, chia sẻ rằng cùng một chủ trương nhưng khi xuống từng thôn, bản lại có những điều kiện, tập quán và cách tiếp nhận khác nhau; vì vậy cán bộ phải xuống với dân, nghe dân, hiểu đời sống của dân để lựa chọn cách làm phù hợp.

Khi người dân được tham gia ngay từ đầu, được nhìn thấy kết quả từ chính phần việc mình đóng góp và nhận ra lợi ích đối với gia đình, cộng đồng, sự đồng thuận sẽ bền vững hơn.

Từ cách làm ấy có thể thấy rằng sức mạnh nội sinh không nằm ở những nguồn lực được đưa từ bên ngoài vào, mà trước hết nằm trong chính cộng đồng và chỉ trở thành sức mạnh khi người dân được tin tưởng, được tham gia và có điều kiện làm chủ quá trình phát triển.

Điều này đặc biệt rõ ở những địa bàn có đông đồng bào dân tộc thiểu số, nơi văn hóa không phải một khái niệm xa xôi mà hiện diện trong đời sống hằng ngày, trong tiếng nói, trang phục, phong tục, nghề truyền thống, lễ hội và mối quan hệ cộng đồng.

Đông Ngũ là một địa bàn như vậy. Với diện tích gần 145km², hơn 4.300 hộ dân và trên 18.000 người, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm tỷ lệ cao, việc bảo tồn và phát huy văn hóa gắn chặt với cách tổ chức cộng đồng.

Ông Hoàng Đức Hậu, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Đông Ngũ, cho rằng ở cơ sở, chính quyền không thể làm thay cộng đồng; bí thư chi bộ, trưởng thôn, người có uy tín và người dân phải cùng tham gia, bởi họ là những người hiểu địa bàn, hiểu phong tục và biết giá trị nào đang thực sự có sức sống. Khi người dân được trao vai trò phù hợp, những công việc liên quan trực tiếp đến đời sống sẽ tạo ra sự tham gia tự giác và trách nhiệm cao hơn.

Từ đó, câu chuyện văn hóa mở ra một hướng rộng hơn, đó là văn hóa phải được gắn với sinh kế. Một làn điệu dân ca chỉ có thể tồn tại lâu dài khi vẫn có người hát và có thế hệ trẻ muốn học; một nghề truyền thống chỉ có thể giữ được khi người làm nghề có thu nhập; một món ăn bản địa chỉ trở thành giá trị kinh tế khi có thị trường; một không gian văn hóa chỉ thực sự sống khi cộng đồng tiếp tục sử dụng và có người tìm đến. Bảo tồn vì thế không thể tách khỏi phát triển, còn phát triển nếu tách khỏi cộng đồng thì khó tạo ra sự bền vững.

Muốn biến quan điểm ấy thành hiện thực, trước hết phải giải được bài toán nguồn lực, trong đó đầu tư tài chính là một điều kiện căn cơ. Bởi không thể trông chờ vào nhiệt huyết của nghệ nhân để duy trì việc truyền nghề, cũng khó giữ người trẻ với nghề truyền thống nếu những giá trị họ gìn giữ không tạo được sinh kế; càng không thể kỳ vọng một di sản tự mình bước vào đời sống du lịch nếu thiếu không gian thực hành, hạ tầng, nhân lực, công nghệ và thị trường.

Vì vậy, nguồn lực dành cho văn hóa cần được nhìn nhận như một khoản đầu tư cho phát triển, bởi mỗi đồng vốn được đặt đúng chỗ không chỉ góp phần gìn giữ một giá trị đã được trao truyền, mà còn có thể tạo ra sản phẩm, sinh kế, việc làm và sức sống mới cho cộng đồng.

Điều quan trọng không phải đầu tư thật nhiều theo cách dàn trải, mà là đầu tư đúng chỗ, đúng đối tượng và tạo được khả năng sinh lợi xã hội lâu dài. Nguồn lực cần tập trung cho những giá trị có sức sống, những cộng đồng còn giữ được bản sắc, những địa bàn có khả năng kết nối văn hóa với du lịch, dịch vụ và kinh tế sáng tạo; đồng thời dành nguồn lực thích đáng cho nghệ nhân, người truyền dạy, thế hệ kế cận, số hóa di sản, xây dựng không gian thực hành văn hóa, thiết kế sản phẩm, đào tạo kỹ năng và mở rộng thị trường.

Quảng Ninh đang từng bước cụ thể hóa cách tiếp cận này khi đặt công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản và du lịch đêm vào cấu trúc phát triển mới. Mục tiêu đến năm 2030 là công nghiệp văn hóa đóng góp trực tiếp khoảng 5-7% GRDP của tỉnh, hình thành những sản phẩm, lĩnh vực công nghiệp văn hóa gắn với lợi thế riêng của địa phương.

Cùng với đó, đề án phát triển các làng nghề truyền thống thành sản phẩm văn hóa, du lịch giai đoạn 2026-2030 được bố trí nguồn lực gần 130 tỷ đồng, cho thấy yêu cầu chuyển từ bảo tồn đơn thuần sang tạo dựng giá trị và thị trường cho các giá trị truyền thống.

Tuy nhiên, kinh phí chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng một cách đầu tư đúng hướng. Một thiết chế thiếu người vận hành, một sản phẩm không có thị trường hay một sự kiện thiếu cộng đồng chủ thể đều khó tạo sức sống lâu dài. Vì vậy, đầu tư cho văn hóa phải đồng thời đầu tư cho con người, công nghệ và thị trường; tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp nối, số hóa di sản, nâng năng lực cán bộ cơ sở và kết nối cộng đồng với du lịch, dịch vụ. Khi đó, văn hóa mới có thể tạo sinh kế và tự nuôi dưỡng sức sống của mình.

Từ tiếng nói của dân, mối quan hệ giữa cán bộ và cộng đồng cũng được mở rộng theo một chiều sâu khác, đó là học để hiểu, hiểu để gần, gần để cùng làm và khi đã có niềm tin thì khơi dậy những giá trị đang nằm trong chính cộng đồng.

Trong không gian phát triển mới của TP Quảng Ninh, yêu cầu ấy càng đặt ra rõ ràng. Một thành phố có không gian rộng, cộng đồng đa dạng và nhiều vùng văn hóa khác nhau không thể phát triển bằng một mô hình duy nhất. Càng hiện đại hóa, càng cần giữ được những dấu ấn làm nên bản sắc; càng mở rộng giao lưu, càng phải tạo điều kiện để những giá trị riêng không bị hòa tan; càng phát triển du lịch, càng phải bảo đảm cộng đồng địa phương không đứng ngoài chuỗi giá trị.

Vì vậy, điều cần hướng tới không phải là biến mọi giá trị văn hóa thành sản phẩm thương mại, mà là tạo ra một hệ sinh thái trong đó văn hóa được sống, được sáng tạo, được trao truyền và có thể tạo ra giá trị kinh tế một cách phù hợp.

Nhà nước tạo chính sách và đầu tư ban đầu; cộng đồng giữ vai trò chủ thể; doanh nghiệp tham gia tạo thị trường; người trẻ tiếp nối; công nghệ mở rộng không gian lan tỏa. Khi các chủ thể ấy gặp nhau, văn hóa mới thực sự trở thành một nguồn lực phát triển.

Sức mạnh nội sinh được tạo nên từ những điều rất cụ thể: một nghệ nhân tiếp tục truyền nghề, một người trẻ tự hào về tiếng nói và bản sắc dân tộc, một hộ dân có thêm sinh kế từ văn hóa, một cộng đồng cùng giữ gìn cảnh quan, nếp sống và một cán bộ biết lắng nghe để hành động sát thực tiễn. Từ đó, niềm tin được bồi đắp, sự đồng thuận được củng cố và tinh thần tự chủ của cộng đồng được khơi dậy, tạo thành nguồn lực bền bỉ cho phát triển.

Từ tiếng nói của dân đến sự thấu hiểu; từ thấu hiểu đến đồng thuận; từ đồng thuận đến cùng làm, cùng hưởng lợi và cùng gìn giữ. Đó là hành trình để những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ không chỉ được bảo tồn, mà còn được đánh thức, lan tỏa và kết tinh thành sức mạnh nội sinh, góp phần mở thêm những động lực phát triển mới cho TP Quảng Ninh.