Trong các vụ tranh chấp thừa kế, nhà đất và tài sản gia đình, không hiếm trường hợp xuất hiện một hợp đồng tặng cho được công chứng ngay trước hoặc đúng ngày người tặng cho tài sản qua đời.

Điều này thường dẫn đến tranh cãi gay gắt giữa bên nhận tặng cho và những người thừa kế còn lại: Liệu hợp đồng đã được công chứng có đương nhiên hợp pháp? Nếu ngày công chứng trùng với ngày chết của người tặng cho thì giao dịch có vô hiệu?

Về nguyên tắc pháp luật dân sự, một giao dịch dân sự chỉ có hiệu lực khi chủ thể tham gia giao dịch có năng lực hành vi dân sự, hoàn toàn tự nguyện và còn tồn tại tại thời điểm xác lập giao dịch. Theo Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015, đây là những điều kiện bắt buộc để giao dịch phát sinh hiệu lực pháp luật.

Trong thực tiễn xét xử, khi hợp đồng tặng cho được công chứng đúng ngày người tặng cho chết, Tòa án không mặc nhiên tuyên hợp đồng vô hiệu chỉ vì ngày công chứng trùng ngày tử vong. Điều quan trọng là phải xác định chính xác thời điểm người tặng cho ký kết giao dịch và thời điểm người đó tử vong.

Nếu việc ký kết, điểm chỉ và thể hiện ý chí tặng cho được thực hiện khi người đó còn sống, còn nhận thức được hành vi của mình và sau đó mới qua đời trong cùng ngày thì giao dịch vẫn có thể được công nhận hợp pháp. Bởi lẽ, quyền định đoạt tài sản đã được thực hiện trước khi sự kiện chết xảy ra.

Ngược lại, nếu có căn cứ chứng minh người đó đã chết trước thời điểm ký hợp đồng, hoặc tại thời điểm công chứng người đó đang trong tình trạng mất nhận thức, hôn mê sâu, không còn khả năng thể hiện ý chí thì giao dịch có nguy cơ rất lớn bị tuyên vô hiệu. Khi đó, hợp đồng công chứng không còn là “lá chắn pháp lý tuyệt đối”.

Một vấn đề thường gặp là giấy chứng tử chỉ ghi ngày chết mà không ghi chính xác giờ chết. Tương tự, văn bản công chứng cũng thường chỉ thể hiện ngày công chứng, không phải lúc nào cũng thể hiện chính xác thời điểm ký. Chính khoảng trống này trở thành tâm điểm tranh chấp.

Khi giải quyết vụ án, Tòa án thường phải thu thập nhiều nguồn chứng cứ khác nhau như hồ sơ bệnh án, phiếu cấp cứu, giấy báo tử, lời khai của công chứng viên, người làm chứng, camera tại văn phòng công chứng, hồ sơ lưu trữ công chứng và những người có mặt tại thời điểm ký kết.

Có những trường hợp hồ sơ bệnh viện xác định người lập hợp đồng đã ngừng tuần hoàn, ngừng hô hấp từ trước thời điểm công chứng. Khi đó, dù hợp đồng có dấu công chứng thì giao dịch vẫn bị tuyên vô hiệu vì người xác lập giao dịch thực tế không còn tồn tại về mặt pháp lý.

Ngược lại, cũng có những vụ án Tòa án công nhận hiệu lực hợp đồng khi chứng minh được người tặng cho đã ký văn bản trong trạng thái minh mẫn, công chứng viên trực tiếp chứng kiến việc ký kết và việc tử vong chỉ xảy ra sau khi giao dịch hoàn tất.

Đối với hợp đồng tặng cho bất động sản, vấn đề còn phức tạp hơn. Theo quy định của Bộ luật Dân sự và Luật Đất đai, việc tặng cho quyền sử dụng đất chỉ hoàn tất khi đáp ứng điều kiện về hình thức và đăng ký biến động theo quy định. Nếu người tặng cho chết sau khi ký công chứng nhưng trước khi hoàn tất thủ tục đăng ký sang tên thì tranh chấp thường phát sinh về việc giao dịch đã hoàn thành hay chưa, quyền tài sản đã dịch chuyển hay vẫn thuộc khối di sản thừa kế.

Những vấn đề pháp lý đáng lưu ý

Từ góc độ luật sư, khi gặp trường hợp đồng tặng cho được công chứng đúng ngày người tặng cho chết, cần đặt ra ba câu hỏi quan trọng: Người đó còn sống vào thời điểm ký hay không? Có minh mẫn và tự nguyện hay không? Việc công chứng có được thực hiện đúng trình tự pháp luật hay không? Câu trả lời cho ba vấn đề này sẽ quyết định số phận pháp lý của hợp đồng.

Điều đáng lưu ý là nhiều người vẫn lầm tưởng rằng “đã có công chứng thì không thể bị hủy”. Thực tế, công chứng chỉ là chứng cứ có giá trị rất cao nhưng không phải là chứng cứ tuyệt đối. Nếu chứng minh được người ký không còn năng lực hành vi, không còn tồn tại hoặc việc xác lập giao dịch có vi phạm nghiêm trọng điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự thì hợp đồng công chứng vẫn có thể bị tuyên vô hiệu.

Bởi vậy, trong các tranh chấp thừa kế liên quan đến hợp đồng được ký sát thời điểm người để lại tài sản qua đời, cuộc chiến pháp lý thường không nằm ở con dấu công chứng mà nằm ở việc chứng minh chính xác khoảnh khắc cuối cùng người đó còn đủ ý chí để định đoạt tài sản của mình hay không.

Lưu ý, nếu hồ sơ bệnh viện xác định người tặng cho đã mất lúc 8h00 sáng nhưng hợp đồng được công chứng lúc 10h00 sáng cùng ngày, giao dịch gần như chắc chắn vô hiệu.

Nhưng nếu người đó ký hợp đồng lúc 8h00 sáng, công chứng hoàn tất lúc 9h00 và mất lúc 11h00 cùng ngày, thì giao dịch hoàn toàn có thể được công nhận hợp pháp. Trong loại tranh chấp này, đôi khi chỉ vài phút chênh lệch đã quyết định số phận của cả một khối tài sản giá trị mà cả đời người mới tạo lập được.