Lịch sử phát triển của nhân loại cho thấy, chưa bao giờ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo lại trở thành yếu tố quyết định sức mạnh quốc gia như hiện nay. Tuy nhiên, con đường tiến tới tự chủ công nghệ không đồng nghĩa với việc phải tự mình nghiên cứu và phát minh mọi thứ từ con số không.

Trong một thế giới mà tri thức được chia sẻ với tốc độ chưa từng có, lựa chọn khôn ngoan nhất là biết tận dụng thành tựu của nhân loại để tạo dựng sức mạnh cho chính mình. Tư duy “đứng trên vai người khổng lồ” không phải là sự phụ thuộc hay đi sau, mà là biểu hiện của bản lĩnh, của tư duy phát triển hiện đại và hội nhập chủ động.

Nhìn lại hành trình phát triển của nhiều nền kinh tế hàng đầu thế giới, có thể thấy không quốc gia nào thành công bằng cách khép kín. Nhật Bản từng tiếp thu công nghệ phương Tây để xây dựng nền công nghiệp hiện đại. Hàn Quốc khởi đầu từ việc học hỏi các tập đoàn công nghệ lớn trước khi hình thành những thương hiệu mang tầm vóc toàn cầu. Singapore phát triển bằng chiến lược thu hút chất xám, công nghệ và nguồn lực quốc tế để xây dựng nền kinh tế tri thức. Điểm chung của họ là biết tiếp nhận tinh hoa thế giới, nhưng không dừng lại ở việc sử dụng mà từng bước cải tiến, làm chủ và sáng tạo nên những giá trị mới.

Việt Nam hôm nay cũng đang đứng trước cơ hội tương tự. Việc thu hút đầu tư nước ngoài, mở rộng hợp tác quốc tế và tham gia sâu vào các chuỗi giá trị toàn cầu đã tạo điều kiện thuận lợi để tiếp cận những công nghệ tiên tiến nhất. Song, nếu chỉ dừng lại ở vai trò gia công, lắp ráp hay vận hành thiết bị, chúng ta sẽ khó tạo ra bước phát triển bền vững. Giá trị cốt lõi của hội nhập phải là chuyển hóa công nghệ thành năng lực nội sinh, biến tri thức của thế giới thành sức mạnh của Việt Nam.

Muốn làm được điều đó, trước hết cần thay đổi tư duy trong thu hút đầu tư. Những dự án công nghệ cao không chỉ được đánh giá bằng quy mô vốn hay giá trị xuất khẩu, mà còn phải được xem xét trên khả năng chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu, phát triển tại Việt Nam. Khi các trung tâm R&D được hình thành, khi kỹ sư Việt Nam trực tiếp tham gia thiết kế, cải tiến và phát triển sản phẩm, chúng ta mới thực sự từng bước làm chủ công nghệ cốt lõi.

Đồng thời, doanh nghiệp Việt Nam phải trở thành chủ thể trung tâm của quá trình đổi mới sáng tạo. Một nền kinh tế không thể mạnh nếu thiếu những doanh nghiệp công nghệ đủ năng lực cạnh tranh toàn cầu. Nhà nước cần có cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu, khuyến khích phát triển công nghệ lõi, tạo điều kiện để các doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng quốc tế. Đó không chỉ là câu chuyện về nguồn vốn, mà còn là thể chế, môi trường cạnh tranh minh bạch và chính sách đủ mạnh để khuyến khích đổi mới sáng tạo.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo đang mở ra cuộc cách mạng mới của nhân loại, Việt Nam càng cần xác định rõ những lĩnh vực ưu tiên mang tính chiến lược. Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, bán dẫn, an ninh mạng, công nghệ lượng tử hay công nghệ sinh học không chỉ là những ngành kinh tế mới mà còn là nền tảng của sức mạnh quốc gia trong tương lai. Đầu tư đúng hướng vào những lĩnh vực này sẽ giúp Việt Nam không chỉ theo kịp xu thế mà còn tạo ra lợi thế cạnh tranh mới.

Bên cạnh đó, những dự án trọng điểm quốc gia như đường sắt tốc độ cao, trung tâm dữ liệu quốc gia, hạ tầng số hay khai thác và chế biến đất hiếm cần được nhìn nhận dưới góc độ phát triển năng lực công nghệ quốc gia.

Điều quan trọng không phải là nhập khẩu bao nhiêu thiết bị hiện đại, mà là sau mỗi dự án, Việt Nam học được gì, làm chủ được gì và có thể tự phát triển được gì trong tương lai. Chỉ khi công nghệ được chuyển hóa thành tri thức của đội ngũ kỹ sư, nhà khoa học và doanh nghiệp Việt Nam thì giá trị của các dự án mới thực sự bền vững.

Một trong những yếu tố quyết định thành công chính là nguồn nhân lực chất lượng cao. Không thể làm chủ công nghệ nếu thiếu đội ngũ chuyên gia, kỹ sư và nhà khoa học có trình độ quốc tế.

Vì vậy, giáo dục đại học cần chuyển mạnh từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực sáng tạo, nghiên cứu và giải quyết vấn đề. Sự gắn kết giữa nhà trường, doanh nghiệp và Nhà nước phải trở thành mô hình phát triển phổ biến nhằm tạo ra nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số.

Cùng với nguồn nhân lực là vai trò của thể chế. Một môi trường pháp lý thông thoáng, minh bạch và cởi mở sẽ tạo điều kiện để các ý tưởng mới được thử nghiệm, các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo được phát triển và các công nghệ mới nhanh chóng đi vào cuộc sống.

Trong lĩnh vực công nghệ, tốc độ đôi khi quan trọng không kém nguồn lực. Nếu thể chế chậm hơn sự phát triển của công nghệ, cơ hội sẽ nhanh chóng trôi qua.

Đứng trên vai người khổng lồ không đồng nghĩa với việc mãi đi sau. Đó là cách để rút ngắn khoảng cách, tiết kiệm nguồn lực và tạo tiền đề cho những bước phát triển nhanh hơn. Mục tiêu cuối cùng không phải là sử dụng công nghệ của người khác, mà là tạo ra công nghệ của chính mình, đóng góp những giá trị mới cho nhân loại bằng trí tuệ Việt Nam.

Khát vọng xây dựng một Việt Nam hùng cường, thịnh vượng vào giữa thế kỷ XXI chỉ có thể trở thành hiện thực khi đất nước sở hữu nền khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đủ mạnh.

Hành trình ấy chắc chắn còn nhiều khó khăn, nhưng với tư duy hội nhập chủ động, với bản lĩnh dám học hỏi, dám đổi mới và dám sáng tạo, Việt Nam hoàn toàn có cơ sở để chuyển mình từ một quốc gia tiếp nhận công nghệ trở thành quốc gia làm chủ công nghệ và từng bước dẫn dắt những lĩnh vực mà mình có lợi thế.

Khi đó, “đứng trên vai người khổng lồ” sẽ không còn là chiến lược để đuổi kịp thế giới, mà sẽ trở thành bệ phóng để Việt Nam vươn cao bằng chính trí tuệ, bản lĩnh và khát vọng của dân tộc. Đó cũng là con đường ngắn nhất để khẳng định vị thế Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới của nhân loại.