Bạn đọc hỏi: Gia đình tôi có đất ruộng thuộc diện Nhà nước thu hồi để thực hiện dự án. Xin hỏi ngoài tiền bồi thường về đất, gia đình tôi còn được hưởng những khoản hỗ trợ nào? Những khoản này được tính ra sao và làm thế nào để biết phương án bồi thường, hỗ trợ đã bảo đảm đầy đủ quyền lợi của gia đình?

Thạc sĩ – Luật sư Lê Bình Phương, Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty Luật TNHH Tình & Lý, Đoàn Luật sư TP Hồ Chí Minh, trả lời:

Khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp, người sử dụng đất cần phân biệt hai nhóm quyền lợi: tiền bồi thường và tiền hỗ trợ. Hai nhóm này có điều kiện áp dụng riêng, vì vậy người dân cần kiểm tra từng khoản thay vì chỉ quan tâm đến tổng số tiền được nhận.

1.      Về tiền bồi thường

Luật Đất đai năm 2024, Điều 95 quy định điều kiện được bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất. Trong đó, người sử dụng đất phải thuộc đối tượng được bồi thường và có căn cứ pháp lý về quyền sử dụng đất theo quy định. Đối với đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân, Điều 96, khoản 1 quy định các hình thức bồi thường gồm: bằng đất nông nghiệp, bằng tiền, bằng đất có mục đích sử dụng khác hoặc bằng nhà ở.

Tuy nhiên, diện tích được bồi thường phải tuân thủ quy định về hạn mức giao đất nông nghiệp, hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất nông nghiệp và diện tích được nhận thừa kế theo khoản 2 của điều luật này, cùng các trường hợp đặc biệt do pháp luật quy định. Ngoài tiền bồi thường về đất, Luật Đất đai năm 2024, Điều 107 còn quy định việc bồi thường chi phí đầu tư vào đất còn lại đối với một số trường hợp không được bồi thường về đất. Chẳng hạn, đất công ích do Ủy ban nhân dân cấp xã cho thuê, đất nhận khoán hoặc diện tích đất nông nghiệp được giao vượt hạn mức có thể thuộc diện được xem xét khoản bồi thường này.

Chi phí được xem xét bao gồm chi phí san lấp, cải tạo đất, thau chua, rửa mặn và các khoản đầu tư phù hợp với mục đích sử dụng đất theo quy định.

2.      Về các khoản hỗ trợ

Luật Đất đai năm 2024, Điều 108, khoản 1 quy định sáu loại hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất. Trong đó, đối với đất ruộng, người dân cần đặc biệt quan tâm đến bốn khoản: Hỗ trợ ổn định đời sống; Hỗ trợ ổn định sản xuất, kinh doanh; Hỗ trợ di dời vật nuôi; Hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm.

Mỗi khoản hỗ trợ có điều kiện riêng. Trong đó, hai khoản thường có ảnh hưởng đáng kể đến quyền lợi của người sử dụng đất nông nghiệp là hỗ trợ ổn định đời sống và hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề.

2.1. Hỗ trợ ổn định đời sống

Nghị định 88/2024/NĐ-CP, Điều 19 quy định mức hỗ trợ dựa trên tỷ lệ diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi, số nhân khẩu được hỗ trợ và giá gạo tại địa phương. Đối với hộ gia đình, cá nhân đủ điều kiện áp dụng khoản 1 của điều luật này:

- Thu hồi từ 30% đến 70% diện tích đất nông nghiệp đang sử dụng: hỗ trợ 6 tháng nếu không phải di chuyển chỗ ở; 12 tháng nếu phải di chuyển; tối đa 24 tháng nếu phải di chuyển đến vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn hoặc đặc biệt khó khăn.

- Thu hồi trên 70% diện tích: thời gian hỗ trợ tương ứng là 12 tháng, 24 tháng và tối đa 36 tháng. Mức hỗ trợ cho mỗi nhân khẩu trong một tháng bằng tiền tương đương 30 kg gạo, tính theo giá gạo trung bình tại địa phương ở thời điểm hỗ trợ.

Ví dụ, một hộ gia đình có 4 nhân khẩu thuộc diện được hỗ trợ, đang sử dụng 5.000 m² đất trồng lúa trong cùng một xã và bị thu hồi 4.000 m² để thực hiện một dự án. Tỷ lệ đất bị thu hồi là 80%. Nếu gia đình không phải di chuyển chỗ ở thì thời gian hỗ trợ là 12 tháng. Khi đó, mức hỗ trợ được tính: 4 nhân khẩu × 12 tháng × 30 kg gạo = 1.440 kg gạo, quy đổi thành tiền theo giá gạo trung bình tại địa phương. Khoản tiền này được tính riêng, ngoài tiền bồi thường về đất. Cần lưu ý, tỷ lệ diện tích bị thu hồi được xác định trong phạm vi cấp xã nơi có đất thu hồi, tính theo từng dự án và không cộng dồn diện tích đã bị thu hồi ở các dự án trước.

Đối với số nhân khẩu, Nghị định 226/2025/NĐ-CP, Điều 2, khoản 4 bổ sung quy định tính cả những người có chung quyền sử dụng đất tại thời điểm phê duyệt phương án và thành viên hộ gia đình phát sinh sau thời điểm giao đất nông nghiệp cho hộ gia đình đó, nếu có. Ngoài ra, Nghị định 88/2024/NĐ-CP, Điều 19, khoản 2 còn quy định cơ chế hỗ trợ đối với một số trường hợp bị thu hồi dưới 30% diện tích đất nông nghiệp, không đủ điều kiện bồi thường về đất hoặc sử dụng đất nhận giao khoán có hợp đồng. Mức và thời gian hỗ trợ cụ thể do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định trong giới hạn pháp luật quy định.

2.2. Hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm

Luật Đất đai năm 2024, Điều 109, khoản 1 quy định mức hỗ trợ bằng tiền không quá 5 lần giá đất nông nghiệp cùng loại trong bảng giá đất của địa phương. Diện tích tính hỗ trợ là diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi nhưng không vượt quá hạn mức giao đất nông nghiệp theo Điều 176. Mức hỗ trợ cụ thể do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định, vì vậy không phải trường hợp nào cũng được nhận mức tối đa 5 lần.

Đối với nhóm hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp theo Điều 109, khoản 1, điểm a, việc hỗ trợ phải đáp ứng các điều kiện pháp luật, trong đó có trường hợp Nhà nước không có đất để bồi thường và người sử dụng đất được bồi thường bằng tiền.

Nghị định 88/2024/NĐ-CP, Điều 22 quy định cụ thể về việc xác định đối tượng trực tiếp sản xuất nông nghiệp, bao gồm yêu cầu có thu nhập từ sản xuất nông nghiệp trên đất đang sử dụng tại thời điểm phê duyệt phương án.

Đối với hộ gia đình, cần có ít nhất một thành viên đáp ứng điều kiện này và không thuộc các nhóm bị loại trừ theo quy định, như người hưởng lương hưu, người có hợp đồng lao động không xác định thời hạn hoặc một số đối tượng hưởng lương, trợ cấp từ ngân sách nhà nước và bảo hiểm xã hội. Vì vậy, trường hợp hộ gia đình có đất ruộng nhưng chỉ cho người khác thuê canh tác, không có thành viên đáp ứng điều kiện trực tiếp sản xuất nông nghiệp, thì có thể không đủ điều kiện nhận hỗ trợ chuyển đổi nghề theo diện này.

Nghị định 226/2025/NĐ-CP, Điều 2, khoản 5 cũng đã bổ sung quy định về việc hỗ trợ đối với hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp thuộc diện quy định tại Điều 109, khoản 1, điểm a, bao gồm cả trường hợp đủ điều kiện được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.

3. Người dân cần kiểm tra những gì trong phương án bồi thường, hỗ trợ?  

Khi nhận được dự thảo phương án, người dân cần kiểm tra riêng tiền bồi thường về đất, chi phí đầu tư vào đất còn lại nếu thuộc diện được hưởng, và từng khoản hỗ trợ. Đặc biệt, đối với hỗ trợ ổn định đời sống, phải đối chiếu đúng tỷ lệ diện tích bị thu hồi, thời gian hỗ trợ và số nhân khẩu được tính. Đối với hỗ trợ chuyển đổi nghề, cần kiểm tra điều kiện trực tiếp sản xuất nông nghiệp, diện tích được hỗ trợ và mức hỗ trợ do địa phương quy định.

Luật Đất đai năm 2024, Điều 87, khoản 3, điểm a quy định phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải được niêm yết công khai trong thời hạn 30 ngày. Người dân nên kiểm tra và gửi ý kiến bằng văn bản trong giai đoạn công khai phương án nếu phát hiện khoản hỗ trợ bị bỏ sót hoặc tính toán không đúng.

Điều quan trọng cần lưu ý là không đủ điều kiện được bồi thường về đất chưa chắc đã không được hỗ trợ. Ngược lại, đã được bồi thường về đất cũng không có nghĩa là đã nhận đầy đủ các khoản hỗ trợ theo quy định pháp luật.