Cả nước có khoảng 60 doanh nghiệp thiết kế vi mạch và hơn 7.000 kỹ sư thiết kế bán dẫn

Theo Bộ KH&CN, năm 2025, doanh thu ngành bán dẫn Việt Nam đạt hơn 21 tỷ USD, thu hút trên 14 tỷ USD vốn đầu tư nước ngoài với hơn 240 dự án. Cả nước hiện có khoảng 60 doanh nghiệp thiết kế vi mạch và hơn 7.000 kỹ sư thiết kế bán dẫn. Những con số này cho thấy Việt Nam đã có những nền tảng ban đầu để phát triển ngành công nghiệp có ý nghĩa chiến lược đối với năng lực tự chủ công nghệ và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Tuy nhiên, để chuyển từ một điểm đến hấp dẫn của các nhà đầu tư quốc tế thành một mắt xích có năng lực công nghệ thực chất, Việt Nam cần vượt qua giới hạn của hoạt động gia công, lắp ráp, từng bước tham gia sâu hơn vào các công đoạn tạo ra giá trị gia tăng cao.

Thay vì dàn trải nguồn lực, Việt Nam đang hướng tới phát triển các dòng chip chuyên dụng phục vụ trí tuệ nhân tạo (AI), thiết bị Internet vạn vật (IoT), viễn thông, cảm biến và công nghiệp. Đây là những lĩnh vực có nhu cầu ứng dụng ngày càng lớn, đồng thời mở ra dư địa để doanh nghiệp trong nước phát triển sản phẩm trên cơ sở năng lực nghiên cứu và thiết kế của chính mình.

Tháng 9/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành Bộ chỉ số đo lường sự phát triển ngành công nghiệp bán dẫn Việt Nam, tập trung vào 5 trụ cột: Quy mô kinh tế; công nghệ và nghiên cứu phát triển; năng lực sản xuất; nhân lực; hệ sinh thái và hạ tầng. Việc xây dựng bộ chỉ số không chỉ phục vụ theo dõi quy mô ngành mà còn góp phần đánh giá năng lực công nghệ, chất lượng nguồn lực và mức độ tham gia của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị.

Bài toán đặt ra là phải hình thành hệ sinh thái có sự liên kết thực chất giữa doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và các nhà đầu tư; tạo điều kiện để sản phẩm chip do người Việt thiết kế được thử nghiệm, hoàn thiện và thương mại hóa. Đây cũng là nội dung được đặt ra tại Hội thảo khoa học “Mô hình chiến lược xây dựng năng lực R&D và tham gia chuỗi giá trị toàn cầu cho công nghiệp bán dẫn Việt Nam”.

Phân tích vấn đề này tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân Định cho biết, doanh thu bán dẫn toàn cầu được dự báo đạt khoảng 1.650 tỷ USD năm 2026 và 2.100 tỷ USD năm 2027. Quy mô thị trường cùng tốc độ phát triển nhanh cho thấy cơ hội lớn, nhưng cũng đặt các quốc gia trước sức ép cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Việt Nam đã có những bước khởi đầu đáng chú ý với sự tham gia nghiên cứu, thiết kế chip 5G, chip IoT của các doanh nghiệp như Viettel, FPT. Dù vậy, năng lực R&D vẫn bị hạn chế bởi ba điểm nghẽn chính: Chi phí đầu tư hạ tầng phòng sạch và đúc chip thử nghiệm cao; thiếu đội ngũ tổng công trình sư có khả năng dẫn dắt các dự án công nghệ lớn; cơ chế tài chính cho nghiên cứu công nghệ lõi còn thiếu linh hoạt, chưa theo kịp đặc thù của hoạt động nghiên cứu có độ rủi ro cao.

Khơi thông nguồn lực cho nghiên cứu và phát triển

Để giải quyết những hạn chế này, Chính phủ và Bộ KH&CN đang từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý, triển khai các cơ chế hỗ trợ theo hướng chấp nhận rủi ro có kiểm soát, gắn đầu tư nghiên cứu với kết quả đầu ra và nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp.

Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, thực hiện Luật Công nghệ cao, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 260/2026/NĐ-CP cùng các thông tư hướng dẫn của Bộ KH&CN, tạo cơ sở triển khai những chính sách hỗ trợ mới đối với các lĩnh vực công nghệ chiến lược, trong đó có bán dẫn.

Điểm đáng chú ý là cơ chế chuyển từ cấp phát kinh phí theo đầu vào sang đặt hàng nghiên cứu theo nhu cầu thực tiễn, khoán chi đến sản phẩm cuối cùng và đánh giá theo các mốc tiến độ cụ thể. Đối với nghiên cứu công nghệ lõi, chính sách cũng tính đến đặc thù rủi ro, cho phép miễn trừ trách nhiệm trong trường hợp nghiên cứu không đạt kết quả do nguyên nhân khách quan, với điều kiện tổ chức, cá nhân đã tuân thủ đúng quy trình và quy định.

Đây là thay đổi có ý nghĩa quan trọng, bởi nghiên cứu bán dẫn đòi hỏi quá trình thử nghiệm kéo dài, chi phí lớn và không phải dự án nào cũng có thể thành công ngay từ đầu. Nếu thiếu cơ chế chia sẻ rủi ro, doanh nghiệp và nhà khoa học sẽ khó mạnh dạn đầu tư vào những bài toán công nghệ có độ phức tạp cao.

Cùng với đó, Nhà nước triển khai chính sách hỗ trợ chi phí thử nghiệm, đúc chip trong nước và quốc tế đối với các sản phẩm thuộc danh mục công nghệ chiến lược, với mức hỗ trợ có thể lên tới 100%. Cơ chế đãi ngộ đặc biệt cũng được đặt ra nhằm thu hút, trọng dụng tổng công trình sư và các nhà khoa học đầu ngành, với mức chi lên tới 300 triệu đồng/tháng theo quy định.

Những chính sách này hướng tới giải quyết đồng thời hai vấn đề: Giảm gánh nặng tài chính cho hoạt động R&D và tạo điều kiện để thu hút nhân lực có khả năng dẫn dắt các dự án công nghệ quy mô lớn. Bởi trong ngành bán dẫn, bên cạnh đội ngũ kỹ sư thiết kế, Việt Nam còn cần những chuyên gia có khả năng làm chủ kiến trúc hệ thống, tổ chức nghiên cứu và phát triển các sản phẩm có tính cạnh tranh quốc tế.

Về hạ tầng, thực hiện Quyết định số 1483 của Thủ tướng Chính phủ, Bộ KH&CN đã đưa vào vận hành Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn. Trung tâm dự kiến cung cấp hệ thống máy chủ hiệu năng cao, bản quyền phần mềm thiết kế vi mạch (EDA) và các phòng thí nghiệm đo kiểm theo tiêu chuẩn quốc tế với chi phí ưu đãi cho viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp.

Đây là hướng đầu tư có ý nghĩa thiết thực, bởi không phải doanh nghiệp hay cơ sở đào tạo nào cũng đủ khả năng xây dựng hệ thống thiết bị và phòng thí nghiệm chuyên dụng với chi phí rất lớn. Hạ tầng dùng chung sẽ giúp giảm chi phí tiếp cận công nghệ, mở rộng cơ hội nghiên cứu, thử nghiệm và rút ngắn quá trình đưa sản phẩm từ thiết kế sang chế tạo thử nghiệm.

Chọn phân khúc phù hợp để tạo lợi thế

Thay vì cạnh tranh trực diện với những quốc gia đã có nền công nghiệp bán dẫn phát triển hàng chục năm, Việt Nam cần lựa chọn những phân khúc phù hợp với năng lực hiện có và nhu cầu thị trường. Đây cũng là định hướng được Thứ trưởng Lê Xuân Định nhấn mạnh tại hội thảo.

Theo đó, nguồn lực R&D cần được tập trung vào các dòng chip chuyên dụng, phân khúc ngách gắn với những công nghệ chiến lược như chip AI tại biên, chip IoT, chip công suất phục vụ năng lượng xanh và thiết bị viễn thông 5G/6G.

Đây là những lĩnh vực có khả năng tạo ra nhu cầu ứng dụng cụ thể, đồng thời cho phép doanh nghiệp Việt Nam phát huy lợi thế về thiết kế, tích hợp hệ thống và khả năng phát triển sản phẩm theo yêu cầu của thị trường trong nước cũng như quốc tế.

Tuy nhiên, lựa chọn đúng phân khúc mới chỉ là điều kiện ban đầu. Để có thể tham gia sâu vào chuỗi giá trị, doanh nghiệp cần được hỗ trợ xuyên suốt từ nghiên cứu, thiết kế, chế tạo thử nghiệm, kiểm định đến thương mại hóa. Mối liên kết giữa cơ sở nghiên cứu và doanh nghiệp cần chuyển từ hợp tác mang tính hình thức sang cùng xác định bài toán, cùng đầu tư và cùng chịu trách nhiệm về kết quả sản phẩm.

Đặc biệt, phát triển nhân lực bán dẫn không thể chỉ dừng ở mở rộng quy mô đào tạo. Điều quan trọng là xây dựng đội ngũ kỹ sư có năng lực chuyên sâu, làm chủ các công cụ thiết kế, quy trình kiểm thử và khả năng giải quyết những bài toán công nghệ phức tạp. Các trường đại học, viện nghiên cứu cần gắn chương trình đào tạo với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, tạo điều kiện để sinh viên và nhà khoa học tham gia trực tiếp vào các dự án R&D.

Từ những định hướng và cơ chế đang được triển khai, có thể thấy phát triển công nghiệp bán dẫn Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi về chất. Thu hút đầu tư nước ngoài vẫn là nguồn lực quan trọng để tiếp cận công nghệ, kinh nghiệm quản trị và thị trường quốc tế. Nhưng để tạo dựng vị thế bền vững, Việt Nam phải từng bước hình thành năng lực nghiên cứu, thiết kế, phát triển sản phẩm và làm chủ những công nghệ có ý nghĩa chiến lược.

Khi doanh nghiệp trong nước có thể tạo ra sản phẩm chip đáp ứng nhu cầu thực tiễn, khi kết quả nghiên cứu được chuyển hóa thành giá trị kinh tế và đội ngũ kỹ sư Việt Nam đủ sức tham gia những công đoạn công nghệ phức tạp, ngành bán dẫn mới thực sự trở thành động lực nâng cao năng lực tự chủ và sức cạnh tranh quốc gia. Đó cũng là nền tảng để Việt Nam không chỉ hiện diện trong chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu mà từng bước khẳng định vai trò bằng chính năng lực công nghệ do mình tạo ra.