Tối ưu chi phí đầu vào và bám sát khung pháp lý mới về tăng trưởng xanh
Kinh tế xanh hướng tới mục tiêu tăng trưởng gắn liền với chất lượng môi trường và công bằng xã hội. Dưới góc độ vận hành doanh nghiệp, quá trình này xoay quanh ba trụ cột chính là giảm phát thải khí nhà kính, sử dụng hiệu quả tài nguyên và bảo đảm chuyển đổi không bỏ lại phía sau người lao động, cộng đồng cũng như các đối tác trong chuỗi cung ứng. Thực tế, chuyển đổi xanh không buộc mọi doanh nghiệp phải áp dụng chung một công nghệ hay đạt trạng thái không phát thải ngay lập tức. Hướng tiếp cận thực tế là nhận diện các khâu gây tiêu hao năng lượng, nguyên liệu, nước hoặc phát sinh chất thải, sau đó ưu tiên những giải pháp cải tiến có thể đo lường và duy trì dài hạn.
Giá trị kinh tế của chuyển đổi xanh thể hiện trực tiếp qua việc giảm lượng đầu vào trên mỗi đơn vị sản phẩm, hạn chế rủi ro gián đoạn nguồn cung và đáp ứng yêu cầu minh bạch ngày càng chặt chẽ từ khách hàng, đối tác cùng nhà đầu tư. Cụ thể, các doanh nghiệp sản xuất có thể cắt giảm hao hụt nguyên liệu, tối ưu lịch vận hành máy móc, cải thiện hiệu suất năng lượng và tái sử dụng phụ phẩm phù hợp. Khối doanh nghiệp nông nghiệp và chế biến có thể tận dụng phụ phẩm, xử lý chất thải để tạo phân bón hoặc năng lượng. Bên cạnh yếu tố kỹ thuật, các chuyên gia về môi trường, xã hội và quản trị (ESG) lưu ý doanh nghiệp cần gắn mục tiêu môi trường với quyền lợi người lao động thông qua việc phân công rõ đầu mối phụ trách, đào tạo quy trình mới và trao đổi sớm khi thay đổi phương thức sản xuất. Cách làm này tránh tình trạng chuyển đổi xanh bị đẩy sang bộ phận truyền thông trong khi nhà máy và người lao động thiếu điều kiện thực thi, đồng thời ngăn ngừa những giải pháp tiết kiệm tài nguyên nhưng làm suy giảm an toàn lao động hoặc chuyển gánh nặng ô nhiễm sang cộng đồng khác.
Về khung chính sách, kế hoạch đầu tư dài hạn của doanh nghiệp hiện gắn chặt với nhiều văn bản điều hành quan trọng. Nổi bật là Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021 đến 2030, tầm nhìn 2050 theo Quyết định 1658/QĐ-TTg và Kế hoạch hành động quốc gia về kinh tế tuần hoàn đến năm 2035 theo Quyết định 222/QĐ-TTg. Đối với hoạt động đầu tư dự án, Quyết định 21/2025/QĐ-TTg quy định cụ thể về tiêu chí môi trường và việc xác nhận dự án thuộc danh mục phân loại xanh, đòi hỏi doanh nghiệp phải đối chiếu hồ sơ thực tế thay vì mặc định mọi dự án gắn nhãn xanh đều đủ điều kiện. Trong lĩnh vực kiểm soát phát thải khí nhà kính, Nghị định 119/2025/NĐ-CP sửa đổi quy định về giảm nhẹ phát thải và bảo vệ tầng ozone, tiếp đó Nghị định 112/2026/NĐ-CP quy định về trao đổi quốc tế kết quả giảm nhẹ phát thải và tín chỉ carbon. Doanh nghiệp cần rà soát kỹ phạm vi điều chỉnh cùng các văn bản hướng dẫn liên quan để xác định chính xác nghĩa vụ tuân thủ trước khi xây dựng kế hoạch đầu tư hoặc tính toán giao dịch tín chỉ.
Do đặc thù mỗi ngành nghề khác nhau, doanh nghiệp không nhất thiết phải triển khai đồng loạt mọi hạng mục mà nên chọn khâu có tác động lớn và nằm trong khả năng kiểm soát để khởi động. Các nhà máy có chi phí năng lượng cao có thể bắt đầu bằng việc kiểm kê điện, nhiên liệu trên từng đơn vị sản phẩm, giảm thời gian thiết bị chạy không tải và đánh giá khả năng sử dụng năng lượng tái tạo phù hợp. Doanh nghiệp sản xuất tập trung theo dõi lượng nguyên liệu đầu vào, tỷ lệ hao hụt, lượng phế phẩm, vật liệu tái chế có thể truy xuất nguồn gốc, đồng thời đo lường lượng nước sử dụng và phân loại dòng thải tại nguồn. Trong khi đó, khối bán lẻ và vận chuyển có thể rà soát lượng bao bì trên sản phẩm, tối ưu kế hoạch giao nhận, giảm tỷ lệ hàng hư hỏng và thống nhất yêu cầu dữ liệu tuân thủ với nhà cung cấp tại những công đoạn có rủi ro môi trường.
Lộ trình chuyển đổi dựa trên dữ liệu và cách phòng tránh rủi ro tẩy xanh
Trong quá trình thực thi, kinh tế tuần hoàn là phương thức tổ chức sản xuất và tiêu dùng nằm trong định hướng rộng hơn của kinh tế xanh, giúp giữ tài nguyên, sản phẩm và vật liệu trong vòng sử dụng lâu hơn cũng như hạn chế chất thải. Một quy trình triển khai hiệu quả gồm sáu bước nối tiếp. Trước hết, doanh nghiệp xác định phạm vi và ranh giới đo lường tại một nhà máy, dòng sản phẩm hoặc nhóm nguyên liệu cụ thể để nhận diện khoảng trống dữ liệu. Tiếp theo là lập đường cơ sở từ hóa đơn điện, nước, nhiên liệu, nguyên liệu và hồ sơ chất thải, đối chiếu với sản lượng theo cùng đơn vị và thời điểm chốt số liệu. Trên nền dữ liệu đó, doanh nghiệp rà soát các điểm thất thoát như máy chạy không tải, rò rỉ, hàng lỗi hay bao bì dư, kết hợp trao đổi trực tiếp với người vận hành để phát hiện nguyên nhân thực tế. Sau bước lựa chọn và thử nghiệm giải pháp trên một dây chuyền hoặc lô sản phẩm mà không đánh đổi tiêu chuẩn chất lượng hay an toàn lao động, đơn vị cần đo lường lại toàn bộ kết quả bao gồm cả tác động phụ phát sinh trước khi nhân rộng và công bố thông tin có kiểm soát. Đối với doanh nghiệp quy mô nhỏ chưa có ngân sách lớn, hướng đi khả thi là bắt đầu từ việc lập đường cơ sở bằng các hóa đơn đầu vào sẵn có và xử lý điểm thất thoát quan sát được trước khi đầu tư thiết bị quy mô lớn.
Thực tiễn từ nhiều doanh nghiệp lớn cho thấy hiệu quả chuyển đổi đến từ việc liên kết nhiều công đoạn nối tiếp nhau trong chuỗi vận hành. Theo ghi nhận của Bộ Công Thương, Vinamilk triển khai mô hình sản xuất bền vững kết nối giữa nguyên liệu, chăn nuôi, chế biến và năng lượng thông qua hệ thống trang trại sinh thái, điện mặt trời, năng lượng sinh khối tại nhà máy và khí sinh học biogas tại trang trại. Ở khía cạnh quản trị chuỗi cung ứng, tập đoàn IKEA áp dụng yêu cầu sử dụng gỗ đạt chứng nhận FSC hoặc gỗ tái chế để bảo đảm khả năng truy xuất nguyên liệu đầu vào. Tại thị trường trong nước, PNJ công bố định hướng giảm chất thải, sử dụng tài nguyên có trách nhiệm và kiểm kê phát thải trong hoạt động kinh doanh. Dù vậy, mỗi tổ chức cần kiểm tra rõ phạm vi áp dụng và bằng chứng cụ thể trước khi viện dẫn các mô hình trên làm chuẩn so sánh.
Uy tín thương hiệu xanh được củng cố bằng dữ liệu có thể kiểm chứng thay vì màu sắc bao bì hay các lời hứa chung chung. Báo cáo về môi trường, xã hội và quản trị (ESG) cùng các chứng chỉ như ISO 14001 hay chứng nhận nguồn nguyên liệu có giá trị hỗ trợ hệ thống quản lý và xác minh một phần thực hành, nhưng không tự động chứng minh toàn bộ nhà máy, sản phẩm hoặc nhà cung cấp của doanh nghiệp đều đạt cùng một kết quả. Khi công bố thông tin, doanh nghiệp cần nêu rõ phạm vi hoạt động, kỳ báo cáo, chỉ số sử dụng, phương pháp tính, đơn vị được chứng nhận, thời hạn hiệu lực và nơi lưu giữ bằng chứng. Việc cập nhật minh bạch tiến độ thực tế, giới hạn dữ liệu, các mục tiêu chưa đạt cùng biện pháp khắc phục mang lại độ tin cậy cao hơn so với các tuyên bố tuyệt đối nhưng thiếu căn cứ.
Trong năm 2026 và giai đoạn tiếp theo, doanh nghiệp cần theo dõi sát tiến độ thực thi chính sách và phòng tránh năm sai lầm phổ biến khi chuyển đổi xanh. Sai lầm đầu tiên là tẩy xanh bằng các thông điệp chung chung như xanh hoàn toàn mà thiếu phạm vi, kỳ đo và số liệu chứng minh. Thứ hai là nhìn nhận đơn lẻ tại một công đoạn khiến việc thay đổi vật liệu bao bì lại làm tăng tỷ lệ hư hỏng sản phẩm hoặc phát sinh dòng chất thải khác. Thứ ba là mua chứng chỉ trước khi cải tiến và đo lường quy trình vận hành thực tế. Thứ tư là đặt mục tiêu nhưng không phân công đầu mối chịu trách nhiệm dữ liệu và nhịp rà soát định kỳ, khiến báo cáo trở thành thủ tục cuối kỳ thay vì công cụ điều hành. Cuối cùng là bỏ quên khâu đào tạo người lao động và yêu cầu minh bạch với nhà cung cấp, dễ gây gián đoạn khi thay đổi thiết bị, nguyên liệu hoặc quy trình sản xuất.