1. Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Thanh niên luôn được nhìn nhận là lực lượng xã hội có vai trò quan trọng mang tính quyết định trong sự phát triển của mỗi quốc gia. Trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế sâu rộng, lợi thế của thanh niên thể hiện ở tính năng động, khả năng tiếp cận nhanh với tri thức mới và mức độ nhạy bén với công nghệ. Đây là nền tảng để thanh niên ngày càng tham gia mạnh mẽ và đóng góp cho các hoạt động đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế số và khởi nghiệp.

Ở Việt Nam, các văn kiện của Đảng trong thời gian gần đây nhấn mạnh vai trò của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực trẻ đối với phát triển kinh tế – xã hội. Văn kiện Đại hội XIV nhấn mạnh yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia; khuyến khích tinh thần khởi nghiệp trong toàn xã hội, đặc biệt trong thế hệ trẻ…Bên cạnh đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo nhấn mạnh yêu cầu phát triển mạnh hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia, lấy doanh nghiệp làm trung tâm; thúc đẩy khởi nghiệp sáng tạo và phát triển các doanh nghiệp công nghệ. Các định hướng trên đã và đang thiết kế khung chính sách và hành động chung nhằm thúc đẩy khởi nghiệp thanh niên như một cấu phần của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Trong bối cảnh đó, khởi nghiệp của thanh niên không chỉ là lựa chọn nghề nghiệp, mà còn là kênh chuyển hóa tri thức và ý tưởng sáng tạo thành sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế và hình thành lớp doanh nhân trẻ trong nền kinh tế tri thức.

2. Một số số liệu về thực trạng khởi nghiệp, lập nghiệp của thanh niên

Báo cáo Tình hình thanh niên Việt Nam năm 2025 của Viện Nghiên cứu Thanh niên (Nay là Viện Đào tạo Bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu Khoa học – Ủy ban TW Mặt trận Tổ quốc Việt Nam) qua khảo sát 800 thanh niên tại Bắc Ninh, Thanh Hóa và Cần Thơ) cho thấy thị trường lao động đang tác động mạnh đến lựa chọn nghề nghiệp của thanh niên theo hướng linh hoạt và đa dạng hóa sinh kế. Ba xu hướng việc làm phổ biến nhất gồm: “làm đa ngành nghề miễn có thu nhập” (49,8%), “làm việc tự do – freelance” (47,6%) và “sử dụng nền tảng số để làm việc như bán hàng online, giao hàng, xe ôm công nghệ” (45,7%). Đây là xu hướng cho thấy thanh niên ngày càng thích ứng với thị trường lao động biến động và tận dụng cơ hội của kinh tế nền tảng.

Không chỉ thay đổi về hình thức việc làm, tư duy và định hướng giá trị nghề nghiệp của thanh niên cũng dịch chuyển theo hướng chủ động hơn. Theo báo cáo Tình hình thanh niên Việt Nam năm 2025, khoảng 37,2% thanh niên có xu hướng chủ động lựa chọn nghề nghiệp thay vì “để việc chọn mình” và 25,7% chấp nhận làm trái ngành để tìm kiếm cơ hội phát triển. Sự linh hoạt này phản ánh một mặt tích cực (tinh thần thích ứng), nhưng cũng gợi mở rủi ro về chất lượng việc làm và nhưng lỗ hổng trong mối liên kết  giữa đào tạo với kỹ năng và nhu cầu thị trường.

Về khu vực kinh tế mong muốn làm việc, khu vực nhà nước vẫn là lựa chọn của 33,3% thanh niên, song đã giảm so với các năm trước; tiếp theo là khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (22,1%) và khu vực “khởi nghiệp đổi mới sáng tạo” (20,6%). Đáng chú ý, tỷ lệ thanh niên lựa chọn khởi nghiệp đổi mới sáng tạo đã tiệm cận nhóm FDI – phản ánh khởi nghiệp đang trở thành một lựa chọn nghề nghiệp có vị thế hơn trong tâm thức xã hội. Cũng theo báo cáo, tác động của chuyển đổi số tới cơ hội việc làm cũng được thanh niên ghi nhận rõ. Có 63,2% thanh niên cho rằng chuyển đổi số mở ra nhiều cơ hội việc làm mới, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ; 52% cho rằng chuyển đổi số tạo điều kiện làm việc từ xa và linh hoạt. Tuy nhiên, kết quả khảo sát cũng chỉ ra sự khác biệt theo địa bàn: một bộ phận thanh niên nông thôn cho rằng chuyển đổi số “không ảnh hưởng nhiều” đến cơ hội việc làm của họ. Đây là chỉ dấu của “khoảng cách số” và nguy cơ bất bình đẳng cơ hội trong tiếp cận kỹ năng, hạ tầng và thị trường số.

Đối với khởi nghiệp, theo báo cáo trên, có 63,7% thanh niên cho biết có ý định khởi nghiệp trong thời gian tới; 36,3% chưa có ý định. Tỷ lệ thanh niên có ý định khởi nghiệp tương đối cao cho thấy khát vọng lập thân, lập nghiệp đang được khơi dậy mạnh mẽ. Về lĩnh vực lựa chọn, thanh niên quan tâm nhiều đến văn hóa, giải trí (32,8%), công nghiệp chế biến (30,3%), công nghệ thông tin (29,1%), cùng các lĩnh vực tài chính, ngân hàng (27,6%) và giáo dục – đào tạo (28,0%). Bức tranh này phản ánh các loại hình khởi nghiệp của thanh niên sẽ ngày càng đa dạng, kết hợp giữa nhóm ngành công nghệ, tài chính với nhóm ngành công nghiệp chế biến và dịch vụ sáng tạo.

Tuy vậy, rào cản khởi nghiệp vẫn nổi bật với ba khó khăn lớn nhất như:  thiếu vốn đầu tư (37,7%), hạn chế trong quảng bá dự án (36,4%) và bị người thân phản đối (32,0%); tiếp đến là áp lực thời gian (31,8%), thiếu kiến thức/kinh nghiệm (31,2%) và yếu quản lý tài chính (29,9%). Những rào cản này cho thấy sự chênh lệch giữa ý định và năng lực hiện thực hóa dự án: thanh niên có động lực và khát vọng, nhưng còn nhiều khó khăn, đặc biệt là thiếu vốn, thiếu năng lực quản trị và thiếu điểm tựa xã hội.

Một điểm tích cực trong kết quả điều tra khảo sát năm 2025 là 75,6% thanh niên sẵn sàng chấp nhận rủi ro khi khởi nghiệp, cao hơn cùng chỉ náo này năm 2024 (72,0%). Tỷ lệ sẵn sàng chấp nhận rủi ro cao mặt dù thể hiện sự quyết tâm của thanh niên, tuy nhiên cũng đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực quản trị rủi ro và tài chính để tinh thần dấn thân của thanh niên khởi nghiệp không phải đối mặt các nguy cơ thất bại.

Từ các số liệu trên, có thể nhận diện một số vấn đề đặt ra trong hoạt động khởi nghiệp, lập nghiệp của thanh niên hiện nay: (i) việc làm linh hoạt và kinh tế nền tảng mở cơ hội nhưng gia tăng rủi ro việc làm bấp bênh; (ii) khoảng cách số tạo bất bình đẳng cơ hội giữa nông thôn – thành thị; (iii) ý định khởi nghiệp cao song nguồn lực, kỹ năng và mạng lưới hỗ trợ còn thiếu; (iv) yếu tố gia đình – văn hóa (lo ngại thất bại) vẫn là rào cản xã hội đáng kể đối với nhận thức và hành vi của thanh niên có dự định khởi nghiệp, lập nghiệp.

3. Hệ thống chính sách và các thiết chế hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp

Trong những năm gần đây, Việt Nam đã từng bước hình thành hệ thống chính sách thúc đẩy khởi nghiệp và phát triển doanh nghiệp, trong đó thanh niên là nhóm chủ thể được khuyến khích tham gia. Luật Thanh niên năm 2020 xác định trách nhiệm của Nhà nước trong việc tạo điều kiện để thanh niên khởi nghiệp, lập nghiệp thông qua đào tạo kỹ năng, tư vấn, hỗ trợ tiếp cận vốn và kết nối thị trường.

Cùng với khung pháp lý đó, các chương trình hỗ trợ khởi nghiệp, đặc biệt các chương trình thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo như Quyết định số 844/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo quốc gia đến năm 2025” đã góp phần củng cố và phát triển mạng lưới các tổ chức trung gian hỗ trợ khởi nghiệp như vườn ươm doanh nghiệp, không gian làm việc chung, các chương trình tư vấn, hướng dẫn chuyên gia và hỗ trợ phát triển nhanh các dự án khởi nghiệp. Thông qua các hoạt động này, nhiều chương trình đã thúc đẩy cơ chế liên kết giữa đào tạo – thị trường – công nghệ, hướng tới yêu cầu đào tạo gắn với đầu ra thị trường, khuyến khích các mô hình kinh doanh dựa trên đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đồng thời tạo điều kiện để các kết quả khoa học, công nghệ được ứng dụng vào sản xuất, kinh doanh, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Trong hệ thống này, các tổ chức chính trị – xã hội, nhất là Đoàn TNCS Hồ Chí Minh và Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam, giữ vai trò tổ chức phong trào, truyền thông, đào tạo, kết nối và hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp.

Theo Dự thảo Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đoàn khóa XII trình Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ XIII, trong nhiệm kỳ XII, các cấp bộ Đoàn đã triển khai nhiều kênh truyền thông, ấn phẩm và mô hình gương thanh niên khởi nghiệp; tổ chức tập huấn, đào tạo kỹ năng quản trị, chuyển đổi số, tài chính, kế toán, chuyển giao khoa học kỹ thuật trong nông – lâm – ngư nghiệp, qua đó hỗ trợ thanh niên phát triển kinh tế bền vững và góp phần xây dựng nông thôn mới⁴. Trên bình diện phong trào, các chương trình như Giải thưởng “Lương Định Của”, cuộc thi “Dự án khởi nghiệp thanh niên nông thôn”, “Hành trình Thanh niên khởi nghiệp”, các ngày hội tư vấn khởi nghiệp… vừa tạo “không gian thử nghiệm” cho ý tưởng, vừa giúp kết nối với nhà đầu tư, quỹ hỗ trợ và hệ sinh thái.

Một điểm nhấn đáng chú ý Đoàn TNCS Hồ Chí Minh đã có nhiều sáng kiến và hoạt động hỗ trợ thanh niên ứng dụng nền tảng số trong quảng bá và tiêu thụ sản phẩm, gắn với OCOP, bán hàng trên sàn thương mại điện tử, kênh online và livestream. Điều này phù hợp với xu hướng việc làm và khởi nghiệp dựa trên nền tảng số mà khảo sát năm 2025 đã phản ánh². Đồng thời, các cấp bộ Đoàn mở rộng thiết chế hỗ trợ, thành lập hội đồng chuyên gia, đẩy mạnh tư vấn, đào tạo nghề cho nhiều nhóm thanh niên, nhất là thanh niên nông thôn, yếu thế, xuất ngũ… và duy trì hỗ trợ vay vốn thông qua các nguồn vốn chính sách.

Tuy nhiên, từ góc nhìn chính sách, vẫn có những điểm nghẽn cần nhận diện rõ về quá trình tổ chức, thực hiện các chính sách hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp, lập nghiệp. Thứ nhất, các chương trình hỗ trợ hiện còn phân tán, thiếu cơ chế điều phối thống nhất, dẫn đến khó tạo hành trình hỗ trợ liên tục cho dự án khởi nghiệp từ ý tưởng đến ươm tạo, tăng tốc, mở rộng thị trường. Thứ hai, sự chênh lệch vùng miền còn lớn: hệ sinh thái hỗ trợ khởi nghiệp chủ yếu ở đô thị lớn, trong khi khu vực nông thôn, miền núi thiếu tổ chức trung gian, thiếu các hoạt động dẫn dắt và thiếu hạ tầng số. Thứ ba, hỗ trợ tài chính vẫn là nút thắt khi nhiều thanh niên khởi nghiệp thiếu vốn, khó tiếp cận vốn mạo hiểm, trong khi cơ chế bảo lãnh tín dụng và “vốn mồi” cho dự án giai đoạn đầu còn hạn chế. Thứ tư, kỹ năng quản trị, quản trị tài chính, truyền thông, thị trường và quản trị rủi ro chưa tương xứng với mức độ dấn thân và mong muốn khởi nghiệp của thanh niên.

4. Một số giải pháp hoàn thiện chính sách khởi nghiệp, lập nghiệp của thanh niên trong giai đoạn mới

Trong giai đoạn mới, hoàn thiện chính sách khởi nghiệp thanh niên cần quán triệt tinh thần phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo theo Văn kiện Đại hội XIV và Nghị quyết 57-NQ/TW, gắn với yêu cầu xây dựng lực lượng doanh nhân trẻ và phát triển kinh tế tư nhân theo Nghị quyết 68-NQ/TW, Luật Thanh niên 2020, Chiến lược Phát triển thanh niên Việt Nam giai đoạn 2021- 2030, đảm bảo quyền và lợi ích thanh niên theo các quy định pháp luật. Trên cơ sở đó, có thể nhấn mạnh một số định hướng giải pháp sau:

Thứ nhất, cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện các chính sách, nâng cao chất lượng truyền thông chính sách và giáo dục tinh thần làm giàu chính đáng, coi đây là nền tảng văn hóa cho khởi nghiệp. Nhiều nội dung trong Dự thảo Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc Đoàn TNCS Hồ Chí Minh lần thứ XIII nhấn mạnh yêu cầu tuyên truyền nâng cao nhận thức về vai trò kinh tế tư nhân, khơi dậy tinh thần khởi nghiệp, lập nghiệp của thanh niên, đổi mới hoạt động phong trào, đa dạng hóa truyền thông, giới thiệu mô hình kinh doanh bền vững và tiên phong đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, đồng thời tăng cường giáo dục pháp luật kinh doanh, nghĩa vụ thuế, phòng chống hàng giả cho thanh niên…Truyền thông và hỗ trợ thanh niên không chỉ hướng tới thanh niên mà cần tác động đến gia đình và cộng đồng, tạo nền tảng xã hội ủng hộ khởi nghiệp, kiến tạo văn hóa khởi nghiệp trong thanh niên.

Thứ hai, cần chuyển trọng tâm hỗ trợ thanh niên từ hoạt động phong trào sang chương trình hành động cụ thể, xây dựng hệ sinh thái năng lực khởi nghiệp cho thanh niên theo từng lĩnh vực, phát huy thế mạnh thanh niên về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo các chuỗi giá trị phát triển. Các hoạt động tổ chức hội thi, cuộc thi, giải thưởng, ngày hội nghề nghiệp… cần đổi mới về nội dung, hình thức gắn với cơ chế ươm tạo – cố vấn – tăng tốc – thị trường. Với các địa phương, cần hình thành đầu mối một cửa về hỗ trợ khởi nghiệp thanh niên (tư vấn pháp lý, đào tạo, kết nối vốn, xúc tiến thương mại…), đồng thời tiếp tục phát triển mạng lưới cố vấn và hội đồng chuyên gia như thực tiễn mô hình Đoàn Thanh niên các cấp đang triển khai.

Thứ ba, tăng cường hỗ trợ tài chính theo hướng đa dạng hóa các mô hình Quỹ công tư kết hợp, đảm bảo “vốn mồi” cho thanh niên khởi nghiệp, bảo lãnh các dự án khởi nghiệp, kết nối đầu tư, hỗ trợ đầu ra cho các sản phẩm của doanh nghiệp thanh niên. Cần tiếp tục tăng cường các kênh vốn ưu đãi (Quỹ quốc gia về việc làm, Ngân hàng Chính sách xã hội…) cho các dự án khởi nghiệp thanh niên, nâng cao năng lực hoàn thiện hồ sơ dự án, quản trị dòng tiền, minh bạch tài chính cho thanh niên. Hướng này cũng phù hợp với nhiệm vụ duy trì khai thác hiệu quả nguồn vốn chính sách mà Đoàn Thanh niên các cấp đang triển khai.

Thứ tư, ưu tiên phát triển các hoạt động khởi nghiệp số và năng lực quản trị rủi ro cho thanh niên. Kết quả khảo sát tình hình thanh niên 2025 cho thấy chuyển đổi số mở ra cơ hội việc làm mới (63,2%) và làm việc linh hoạt (52%), đồng thời xu hướng làm việc trên nền tảng số rất rõ. Vì vậy, chính sách đào tạo cần đi vào kỹ năng cốt lõi của kinh doanh số: tiếp thị số, xây dựng thương hiệu, quản lý tài chính số, bảo vệ dữ liệu, ứng dụng công nghệ mới. Các xây dựng, phát triển các chương trình Nâng cao năng lực kinh doanh số cho thanh niên Việt Nam theo mô-đun, có đánh giá đầu ra và gắn với bài toán thị trường.

Thứ năm, giảm khoảng cách cơ hội giữa nông thôn – thành thị bằng xây dựng hạ tầng hỗ trợ và chuyển giao tri thức cho thanh niên. Khi một bộ phận thanh niên nông thôn cho rằng chuyển đổi số “không ảnh hưởng nhiều” tới cơ hội việc làm, cần tăng đầu tư cho hạ tầng số, đào tạo kỹ năng số, và mở rộng mạng lưới hỗ trợ thương mại điện tử, OCOP, logistics địa phương; đồng thời thúc đẩy các mô hình liên kết chuỗi, hợp tác xã thanh niên, tổ hợp tác như định hướng trong Dự thảo Văn kiện Đoàn XIII về phát triển mô hình kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, liên kết chuỗi giá trị và xúc tiến thương mại cho sản phẩm do thanh niên làm chủ.

Kết luận

Khởi nghiệp thanh niên là một động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế – xã hội trong giai đoạn mới. Số liệu năm 2025 cho thấy ý định khởi nghiệp của thanh niên tương đối cao, tinh thần chấp nhận rủi ro gia tăng, và xu hướng khởi nghiệp gắn với kinh tế số, dịch vụ sáng tạo, công nghiệp chế biến ngày càng rõ nét. Tuy nhiên, thiếu vốn, hạn chế quảng bá, thị trường, thiếu kỹ năng quản trị và các rào cản xã hội (gia đình) vẫn là những vấn đề nổi bật.

Nghiên cứu, hoàn thiện chính sách khởi nghiệp thanh niên cần hướng tới xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ có năng lực, đồng hành theo chuỗi giá trị dự án; nâng cao năng lực khởi nghiệp số và quản trị rủi ro, mở rộng cơ hội cho khu vực nông thôn và nhóm thanh niên yếu thế; đồng thời phát triển văn hóa làm giàu chính đáng, kinh doanh có trách nhiệm. Đây là các điều kiện quan trọng để phong trào khởi nghiệp thanh niên thực sự trở thành nguồn lực phát triển, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2045.

Tài liệu tham khảo

1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV.
3. Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
4. Viện Đào tạo Bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu Khoa học (2026) Báo cáo tình hình thanh niên năm 2025, Viện Nghiên cứu Thanh niên (2025), Báo cáo tình hình thanh niên năm 2024
5. Ban Chấp hành Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh (2025), Dự thảo Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đoàn khóa XII trình Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ XIII.