Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển nhanh của hạ tầng số, nền tảng công nghệ và mạng xã hội, không gian mạng không còn là một “xã hội ảo” thuần túy, mà đã trở thành một “không gian công cộng mới”, nơi diễn ra rất nhiều hoạt động học tập, lao động, giao tiếp, giải trí và bày tỏ quan điểm của người dân. Ở đó, các giá trị tích cực và tiêu cực cùng tồn tại. Một mặt, môi trường số mở ra cơ hội rất lớn cho việc chia sẻ tri thức, kết nối xã hội, mở rộng không gian đối thoại và phát huy quyền biểu đạt của cá nhân. Nhưng mặt khác, đây cũng là nơi tin giả, thông tin sai lệch, phát ngôn thiếu chuẩn mực, hành vi lệch chuẩn, thậm chí vi phạm pháp luật có điều kiện lan truyền nhanh hơn, rộng hơn và khó kiểm soát hơn.

Thực tế hiện nay cho thấy, nhiều câu chuyện trên mạng xã hội không còn đơn thuần là trao đổi thông tin, mà đã trở thành những dòng dư luận có khả năng dẫn dắt, thao túng nhận thức và cuốn hút đám đông vào các nội dung giật gân, cực đoan, thiếu giá trị xã hội. Chỉ một dòng trạng thái, một đoạn video ngắn, một phát ngôn gây sốc cũng có thể rất nhanh trở thành một “sự kiện mạng”, kéo theo vô số bình luận, tranh cãi và lan truyền cảm xúc tập thể. Chính tốc độ lan truyền quá nhanh ấy, cộng với tâm lý đám đông và tính ẩn danh tương đối trên mạng, đã tạo ra một môi trường rất dễ phát sinh các hành vi thiếu trách nhiệm trong phát ngôn và ứng xử.

Đáng chú ý, một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là quá trình giao tiếp phi chuẩn mực đang có xu hướng lan rộng, đặc biệt trong nhóm người trẻ. Khi không gian mạng bị hiểu sai như một nơi “muốn nói gì thì nói”, không cần quy tắc, không cần giới hạn, thì ngôn ngữ cực đoan, xúc phạm, chế giễu, công kích cá nhân rất dễ được bình thường hóa. Điều đáng lo hơn là những lệch chuẩn ấy không chỉ dừng lại trong thế giới ảo mà đang từng bước tác động ngược trở lại đời sống thực, làm xói mòn chuẩn mực văn hóa giao tiếp trong xã hội.

Trong bối cảnh đó, việc ban hành Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số có ý nghĩa rất rõ. Trước hết, cần khẳng định rằng bộ quy tắc này là một thiết chế văn hóa. Nó không phải là một văn bản xử phạt, càng không thể thay thế pháp luật. Bản chất của nó là đưa ra những chuẩn mực định hướng, khuyến khích nhận thức đúng đắn và hành vi tích cực của cộng đồng khi tham gia môi trường số. Nói cách khác, đây là một công cụ mềm, nhằm nuôi dưỡng ý thức văn hóa, tinh thần trách nhiệm, sự tôn trọng lẫn nhau và khuyến khích lan tỏa những giá trị tích cực, nhân văn trên mạng.

Chính vì là một thiết chế văn hóa nên Bộ Quy tắc có thế mạnh ở khả năng định hướng lâu dài. Nó góp phần làm cho người dùng hiểu rõ hơn rằng tham gia không gian mạng không phải là thoát ly khỏi pháp luật và chuẩn mực xã hội, mà trái lại, càng trong môi trường số thì ý thức về trách nhiệm cá nhân càng phải được nâng cao. Mỗi phát ngôn, mỗi bình luận, mỗi nội dung chia sẻ đều có thể tạo ra tác động xã hội. Do đó, ứng xử trên mạng trước hết phải tuân thủ pháp luật, đồng thời phải phù hợp với những giá trị văn hóa, đạo đức và thuần phong mỹ tục của dân tộc.

Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận rất rõ rằng, một thiết chế văn hóa dù cần thiết đến đâu cũng không thể tự nó giải quyết được toàn bộ vấn đề. Nếu chỉ dừng ở tuyên truyền, vận động hay khuyến nghị mà thiếu cơ chế thực thi đồng bộ, thì rất khó tạo ra chuyển biến thực chất. Đây chính là điểm cần nhấn mạnh: để Bộ Quy tắc phát huy hiệu quả, phải có sự triển khai đồng bộ giữa thiết chế văn hóa và thiết chế pháp luật.

Thiết chế văn hóa có vai trò giáo dục, định hướng, khơi dậy nhận thức và thúc đẩy sự tự giác. Nhưng với những hành vi đã vượt ngưỡng đạo đức thông thường để trở thành hành vi vi phạm pháp luật như bịa đặt, vu khống, xúc phạm danh dự nhân phẩm người khác, phát tán tin giả, kích động thù ghét, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, thì nhất thiết phải có sự vào cuộc của thiết chế pháp luật. Khi đó, các cơ quan chức năng phải xử lý nghiêm minh, kịp thời, đủ sức răn đe. Chỉ khi cộng đồng thấy rõ rằng chuẩn mực văn hóa được khuyến khích, còn hành vi vi phạm bị xử lý nghiêm, thì trật tự ứng xử trên không gian số mới dần được xác lập một cách bền vững.

Nói cách khác, xây dựng văn hóa số không thể chỉ bằng lời kêu gọi đạo đức, mà cũng không thể chỉ dựa vào chế tài pháp lý. Nếu chỉ nhấn vào pháp luật mà xem nhẹ giáo dục văn hóa, môi trường số sẽ dễ rơi vào trạng thái đối phó, cưỡng ép, thiếu nền tảng tự giác. Ngược lại, nếu chỉ trông chờ vào ý thức tự thân mà thiếu xử lý vi phạm, các hành vi lệch chuẩn sẽ tiếp tục tái diễn và lan rộng. Bởi vậy, điều cần thiết hiện nay là một mô hình quản trị đồng bộ, trong đó văn hóa giữ vai trò dẫn dắt, pháp luật giữ vai trò bảo đảm, còn truyền thông, giáo dục và các tổ chức xã hội giữ vai trò lan tỏa.

Điều đáng ghi nhận là Bộ Quy tắc lần này đã thể hiện cách tiếp cận toàn diện hơn khi không chỉ hướng tới người dùng cá nhân, mà còn bao quát cả tổ chức, doanh nghiệp, chủ thể cung cấp dịch vụ và các cơ quan báo chí, truyền thông. Cách tiếp cận ấy cho thấy xây dựng môi trường số lành mạnh không phải việc riêng của một nhóm nào, mà là trách nhiệm chung của toàn bộ hệ sinh thái số. Trong hệ sinh thái đó, mỗi chủ thể vừa có quyền, vừa có nghĩa vụ, vừa tham gia, vừa phải chịu trách nhiệm với cộng đồng.

Để bộ quy tắc thực sự đi vào đời sống, trước hết cần làm cho người dân, đặc biệt là giới trẻ, hiểu và nhớ được những nội dung cốt lõi của nó bằng những hình thức truyền thông ngắn gọn, gần gũi, dễ tiếp cận. Cùng với đó, cần biên soạn thêm các tài liệu hướng dẫn về kỹ năng số, kỹ năng an toàn trên mạng, kỹ năng nhận diện tin giả và kỹ năng ứng xử văn minh trong môi trường số. Gia đình và nhà trường cũng phải được đặt vào vị trí trung tâm của quá trình hình thành văn hóa ứng xử số, bởi đây là hai không gian đầu tiên giúp con người học cách tôn trọng người khác, tự kiểm soát hành vi và chịu trách nhiệm về lời nói của mình.

Bên cạnh đó, vai trò của các KOL, những người có ảnh hưởng trên mạng xã hội, của các tổ chức thanh niên, của các nền tảng công nghệ và của báo chí là đặc biệt quan trọng. Những chủ thể này không chỉ lan truyền thông tin mà còn định hình chuẩn mực. Khi họ ứng xử có trách nhiệm, tôn trọng cộng đồng, tuân thủ quy tắc và cổ vũ các giá trị tích cực, họ sẽ góp phần tạo ra những “chuẩn mẫu” văn hóa mới trên môi trường số. Ngược lại, nếu chính những chủ thể có ảnh hưởng lại cổ súy cho lệch chuẩn, thì tác động tiêu cực sẽ lan rất nhanh và rất sâu.

Suy cho cùng, xây dựng văn hóa ứng xử trên môi trường số là một quá trình lâu dài, không thể nóng vội. Nhưng muốn quá trình ấy có kết quả, phải bắt đầu từ nhận thức đúng: không gian mạng là không gian công cộng; quy tắc ứng xử là thiết chế văn hóa để khuyến khích điều đúng, điều đẹp, điều có ích, còn pháp luật là ranh giới bắt buộc để ngăn chặn và xử lý cái sai, cái xấu, cái độc hại. Chỉ khi hai thiết chế ấy song hành, bổ trợ cho nhau, chúng ta mới có thể từng bước xây dựng được một môi trường số an toàn, lành mạnh, văn minh và giàu tính nhân văn.